OFISI YA WAZIRI MKUU TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA

MTIHANI WA KUMALIZA MUHULA WA PILI

KIDATO CHA KWANZA

HISTORIA YA TANZANIA NA MAADILI

MUDA: SAA 2:30 NOVEMBA 2026

MAELEKEZO

1. Mtihani huu umeundwa na sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi (10).
2. Jibu maswali YOTE katika nafasi ulizopewa.
3. Sehemu A na C zina alama kumi na tano (15) kila moja; sehemu B ina alama jumla 70.
4. Zingatia maelekezo kwa kila swali.

SEHEMU A (ALAMA 15)

1. Kwa kila swali (i–x) chagua jibu sahihi kutoka kwenye majibu yaliyotolewa na andika herufi yake.

i. Somo la Historia ya Tanzania na Maadili linaundwa na dhana kuu mbili, dhana hizo ni pamoja na:

1. Historia ya Tanzania na Afrika Mashariki

2. Historia ya Tanzania na jamii za kale

3. Historia ya Tanzania na maadili yake

4. Historia ya Tanzania na mila zetu

ii. Katika kusoma somo la Historia ya Tanzania na Maadili, wanafunzi wa kidato cha kwanza hujifunza juu ya urithi wa kihistoria na ule wa asili. Bainisha urithi usiokuwa wa asili.

1. Mito na maziwa

2. Milima na ardhi

3. Masimulizi na desturi

4. Maadili na gesi asilia

iii. Ikiwa kundi la watu wanazungumza lugha moja na kuwa na mila na desturi za aina moja, kundi hilo litaitwa:

1. Kabila

2. Jamii

3. Familia

4. Ukoo

iv. Ipi kati ya sentensi zifuatazo haioneshi namna utamaduni wa jando na unyago ulivyokuza ujenzi wa maadili katika jamii za Kitanzania?

1. Ulifundisha stadi za maisha na kazi za nyumbani

2. Ulifundisha ukeketaji na mapenzi ya jinsia moja

3. Ulifundisha majukumu ya kijinsia na kijamii

4. Ulifundisha uaminifu na kutunza familia

v. Mifumo ya kisiasa na kiuchumi ilichangia kwa kiasi kikubwa katika kukuza maadili ya jamii za Kitanzania. Mchango huo ulikuwa ni pamoja na:

1. Kupunguza mshikamano miongoni mwa jamii za Kitanzania

2. Kudumisha ulinzi na usalama wa mashamba ya wageni

3. Kuwezesha jamii za Kitanzania kuthamini lugha za kigeni

4. Kuimarisha uwajibikaji miongoni mwa jamii za Kitanzania

vi. Mfumo wa utawala wa kisiasa kwa jamii ya Wamasai ulizingatia makundi rika bila ubaguzi. Bainisha makundi hayo:

1. Watoto, vijana, wamama na machifu

2. Watoto, wanawake, morani na kundi la wazee

3. Watoto, morani, wazee na machifu

4. Watoto, mamwinyi, wanawake na machifu

vii. Ipi kati ya sentensi zifuatazo ni sahihi kuhusu historia ya chuma katika zama za maisha ya binadamu?

1. Chuma kiligunduliwa baada ya matumizi ya moto katika kuchoma vichaka

2. Chuma kiligunduliwa katika zama za mawe za kale

3. Chuma kilitumika katika zama za mawe za mwisho kutengeneza visu

4. Chuma kilichorongwa katika miamba ya baharini na tambarare tu

viii. Tunu ni jambo ambalo watu hupewa bila kuomba. Tanzania imebarikiwa tunu mbalimbali isipokuwa:

1. Umoja na usawa

2. Uhuru na utu

3. Uvuvi na utalii

4. Uadilifu na uzalendo

ix. Mheshimiwa Jakaya M. Kikwete, Rais wa awamu ya nne, aliwahi kunukuliwa akisema “kila Mtanzania mwaminifu kwa imani yake hatakuwa na kigugumizi kuwa mstari wa mbele katika mapambano dhidi ya rushwa na ufisadi”. Ni ipi tafsiri sahihi ya kauli hii?

1. Kigugumizi ni ugonjwa usioambukizwa

2. Vita yoyote inahitaji kupanga mstari kila mtu mbele ya mwenzake

3. Rais aliwahimiza watu kuishi maisha ya utaratibu

4. Vita dhidi ya rushwa ni ya kila raia mzalendo

x. Jamii ya Wanilo ilijihusisha na ufugaji wa punda kwa sababu:

1. Punda walitoa maziwa mengi kuliko ng’ombe na mbwa

2. Punda walipatikana bure bila gharama yoyote

3. Punda walitumika kubeba mizigo wakati wa safari ndefu

4. Ilikuwa ni mwiko kufuga wanyama wa aina nyingine

2. Oanisha maelezo katika ORODHA A na dhana husika katika ORODHA B kwa kuchagua herufi ya jibu sahihi.

SEHEMU B (ALAMA 70)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

3. Prince ni mwanafunzi wa kidato cha kwanza katika Shule ya Sekondari Minara Miwili. Ameshindwa kuelewa baadhi ya vipengele katika somo la Historia ya Tanzania na Maadili. Msaidie aelewe maana ya vipengele hivyo:

1. Historia
2. Maadili
3. Rushwa
4. Zama za mawe
5. Urithi wa asili

4. Taja mifano mitano ya urithi wa asili wa nchi yetu na eleza kwa kifupi mchango wa kila urithi uliotaja katika maendeleo ya Tanzania.

5. Tumaini alitakiwa kuandaa wasilisho katika mdahalo wa wanafunzi wa kidato cha kwanza na cha pili. Katika wasilisho lake alitakiwa kueleza umuhimu wa somo la Historia ya Tanzania na Maadili. Unadhani ni mambo yapi aliwasilisha katika wasilisho lake? Toa hoja tano.

6. Wanafunzi wawili walikuwa wakijadiliana kuhusu jinsi nchi yetu inavyoweza kukuza uchumi wa taifa kupitia fursa mbalimbali, hata hivyo, walishindwa kupata hitimisho la mjadala wao. Waeleze wanafunzi hao shughuli tano zilizopo katika jamii zetu zinazoweza kutumika kukuza uchumi wa taifa la Tanzania.

7. Mabadiliko ya sayansi na teknolojia kabla ya ujio wa ukoloni nchini Tanzania hayakutokea tu kimiujiza. Pambanua kauli hii kwa kutoa vichocheo vitano vya mabadiliko hayo.

8. Baba wa taifa Mwalimu Julius K. Nyerere wakati wa uongozi wake aliwahi kusema “Rushwa ni adui wa haki”. Ukiwa kama mwanafunzi wa kidato cha kwanza, elezea athari tano zinazotokana na rushwa katika jamii.

9. Eleza athari hasi tano zilizotokana na uhusiano kati ya Bara la Ulaya na jamii za Kitanzania.

SEHEMU C (ALAMA 15)

Jibu swali la kumi (10).

10. Jamii za Kitanzania za leo ni matokeo ya uhamiaji wa jamii za asili zilizotawanyika kutoka maeneo mbalimbali barani Afrika na kuweka makazi hapa nchini na hivyo kutambulika kama jamii za Kitanzania. Kwa msingi wa maneno haya, ni mambo gani muhimu yaliyochangia mtawanyiko huu wa jamii barani Afrika?

OFISI YA RAIS, TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA

MITIHANI YA KUJIPIMA KWA SHULE ZA SEKONDARI

MTIHANI WA MWISHO WA MWAKA-NOVEMBER-2025

HISTORIA YA TANZANIA NA MAADILI

MUDA: Saa 2:30

MAELEKEZO

1. Mtihani huu una sehemu tatu:  A, B na C .
2. Jibu  maswali yote  katika sehemu A na B.
3. Sehemu C jibu  swali moja (1) la insha .
4. Andika majibu yako kwa  kalamu ya wino wa buluu au mweusi .
5. Hakikisha maandishi yako ni safi na nadhifu.

SEHEMU A (15 Alama)

SWALI LA 1: Chagua Jibu Sahihi (i – x)

Chagua jibu sahihi na andika herufi yake katika kijisanduku kilichotolewa.

(i) Jamii kubwa ya Wabantu inasadikika ilitoka katika eneo la: 

A. Bonde la Naili B. Afrika Magharibi C. Afrika Kaskazini D. Kongo

(ii) Kundi la watu waliokuwa na lugha za Kisudani na walihamia Tanzania ni: 

A. Wabantu B. Wanilo C. Wakushito D. Wakichembe

(iii) Kazi kuu ya jamii za asili za Kitanzania ilikuwa: 

A. Kilimo, Ufugaji, na Uvuvi B. Biashara ya Kitalii C. Ufugaji pekee D. Uchimbaji wa madini

(iv) Tabia ya kushirikiana chakula, kazi na mali ni sehemu ya: 

A. Teknolojia B. Utamaduni C. Maadili D. Siasa

(v) Miongoni mwa matendo ya msingi yanayolinda maadili ya jamii ni: 

A. Ufisadi B. Heshima na uaminifu C. Wizi D. Dharau

(vi) Urithi wa jamii za Kitanzania unajumuisha: 

A. Mila na desturi B. Lugha C. Sanaa na muziki D. Yote yaliyotajwa

(vii) Mfumo wa kijamii kabla ya ukoloni ulijengwa juu ya: 

A. Ubepari B. Ujamaa wa kijadi C. Utumwa wa viwandani D. Ukoloni

(viii) Jamii za Kitanzania kabla ya ukoloni zilitumia teknolojia rahisi kama: 

A. Mitambo ya kisasa B. Vyuma na zana za mawe C. Kompyuta D. Ndege

(ix) Shughuli za kiuchumi kabla ya ukoloni zilijumuisha:

 A. Kilimo cha biashara B. Kilimo cha kujikimu na ufugaji C. Uchimbaji wa mafuta D. Viwanda vikubwa

(x) Kichocheo kikubwa cha mabadiliko ya sayansi na teknolojia katika jamii za Kitanzania  kabla ya ukoloni kilikuwa: 

A. Mahitaji ya maisha B. Ukoloni C. Elimu ya kisasa D. Ukombozi wa taifa

SWALI LA 2: Oanisha vipengele vya  Orodha A  na maana zake katika  Orodha B  kwa kuandika herufi  sahihi.

SEHEMU B (40 Alama)

Jibu maswali yote 3 – 9

3. (a) Eleza maana ya jamii za asili za Kitanzania. (b) Taja makundi makuu manne ya jamii hizo. (c) Kwa mfano wa Wabantu, eleza tabia kuu mbili. (d) Kwa nini jamii hizi ni muhimu katika historia ya Tanzania?

4. (a) Eleza shughuli za kiuchumi za Wanilo. (b) Bainisha shughuli mbili za Wakushito. (c) Kwa mfano wa Wabantu, eleza mchango wao katika kilimo. (d) Taja faida moja ya biashara ya kubadilishana bidhaa (barter trade).

5. (a) Eleza maana ya maadili katika jamii. (b) Taja mambo mawili yanayodhihirisha maadili ya kijamii. (c) Eleza kwa kifupi umuhimu wa urithi wa jamii. (d) Taja njia moja ya kulinda urithi wa jamii.

6. (a) Taja mifumo miwili ya kijamii kabla ya ukoloni. (b) Eleza namna mifumo hiyo ilivyokuza mshikamano wa kijamii. (c) Taja mfumo mmoja wa kisiasa uliokuwapo kabla ya ukoloni. (d) Eleza faida yake kwa jamii.

7. (a) Eleza hali ya sayansi na teknolojia za jadi katika jamii za Kitanzania. (b) Taja angalau zana mbili za kilimo zilizotumika. (c) Taja kichocheo kimoja cha mabadiliko ya teknolojia kabla ya ukoloni. (d) Eleza faida ya mabadiliko hayo kwa jamii.

8. (a) Eleza maana ya urithi wa jamii. (b) Taja fursa mbili zilizopo katika urithi wa jamii. (c) Eleza namna urithi huo unavyoweza kukuza uchumi wa taifa. (d) Taja njia moja ya kuutunza urithi wa jamii.

9. (a) Taja shughuli mbili zinazojenga mshikamano wa kijamii. (b) Eleza namna shughuli hizo zinavyokuza uchumi wa taifa. (c) Toa mfano wa shughuli moja ya kitamaduni inayokuza mshikamano. (d) Eleza faida yake kwa jamii ya Kitanzania.

SEHEMU C (15 Alama)

Jibu swali moja (1) la insha

10.  Andika insha yenye kichwa: “Mchango wa mifumo ya kisiasa na kiuchumi katika kukuza maadili na  mshikamano wa jamii za Kitanzania kabla ya ukoloni.”