Sura Ya 01 : Historia ya Tanzania wakati wa ukoloni

Kazi ya kufanya namba 1

Soma matini mbalimbali kuhusu historia ya Tanzania wakati wa ukoloni, kisha eleza namna mababu zetu walivyoambana na ukoloni

Ukoloni ni hali ya nchi moja kutawala nchi nyingine kisiasa, kiuchumi na kiutamaduni. Kuna aina kuu mbili za ukoloni, ambazo ni ukoloni mkongwe na ukoloni mamboleo. Ukoloni mkongwe unahusisha nchi moja kuwatwala moja kwa moja watu au nchi nyingine kwa kutumia mabavu. Kwa Afrika, hali hii ilitokea mwishoni mwa karne ya 19. Mataifa makubwa ya Ulaya kama vile Uingereza, Ufaransa, Ujerumani na Ureno yalianza kuitawala Afrika, ambayo wakati huo ilikuwa moja. Waafrika walikuwa wametenganishwa na mipaka ya ndani ya jadi ya makabila. Tanganyika, ambayo awali ilijulikana kama Afrika Mashariki ya Wajerumani ikijumuisha Rwanda na Burundi, ilitawaliwa kwanza na Wajerumani na baadaye na Vita ya Pili ya Dunia ikatawaliwa tena na Waingereza.

Ukoloni mamboleo kwa upande wake, badala ya kujenga mifumo ya kutawala watu wa nchi nyingine moja kwa moja, hutumia madaraka ya viongozi wazawa au wenyeji kutawala. Zamani, waliondeleza mfumo huo wa ukoloni walikuwa wakoloni wenyewe, ambao kabla ya kutoa uhuru kwa Waafrika, walihakikisha wanaendelea kuwa na kauli ya mwisho kuhusu uendeshaji wa nchi, hasa katika masuala ya kiuchumi, kisiasa na kiutamaduni. Lakini siku hizi, hasa baada ya utandawazi kushamiri, wanatawala kwa mtindo huu si watawala wa awali wa makoloni, bali pia mashirika makubwa ya biashara duniani kama vile Google, Facebook, Benki ya Dunia, Shirika la Fedha Ulimwenguni, Apple, Amazon, Microsoft na Tesla.

Aina zote za ukoloni zina lengo moja, ambalo ni kuwanyonya na kuwatawala kama watumwa kwa faida ya watawala au wakoloni wenyewe. Madai kwamba ukoloni uliuwa na nia ya kuendeleza au kuwatoa Waafrika katika usamba na ujinga ni propaganda zisizo na ukweli wowote. Kwa maneno mengine, lengo kuu la ukoloni ni kutengeneza faida kwa kuwakamiza watu wanyonge wasio na nguvu na kuzalisha bidhaa kwa bei nafuu ili kukidhi mahitaji yao ya kupata faida kubwa. Ndio maana nchi karibu zote zilizoendelea na wakoloni ziko kwenye dimbwi la umasikini.

Chimbuko la ukoloni

Chimbuko la ukoloni hukua kwa ubepari barani Ulaya. Ukuaji huo ulisababisha na mabadiliko ya kiuchumi hususan mapinduzi ya viwanda yaliyoletokea katika nchi ya Uingereza kuanzia mwaka ya 1750. Baadaye katika mwaka 1850, maendeleo hayo yalisambaa katika mataifa mengine ya Ulaya kama vile Ujerumani, Italia, Ubelgiji na Ufaransa. Mbali na mapinduzi ya kilimo, sababu nyingine za kukua kwa ubepari katika Bara la Ulaya ilikuwa mapinduzi ya viwanda kulikotokana na kukua kwa teknolojia za uzalishaji, kukua kwa biashara za kimataifa na kuongezeka kwa idadi ya watu katika mataifa hayo. Hadi kufikia miaka ya 1870, mapinduzi ya viwanda yalikuwa yameenea Ulaya Magharibi yote, hivyo kusababisha ongezeko la uzalishaji wa bidhaa. Hali hii ilisababisha ukuaji zaidi wa mfumo wa ubepari hadi kufikia hatua ya juu kabisa yaani ubeberu.

Ukuaji wa uzalishaji wa bidhaa ulisababisha ongezeko la mahitaji ya malighafi, masoko, maeneo zaidi ya kuwekeza mitaji na vituo vya usafiri na gharama kutoka nje ya Ulaya. Bara la Afrika lilionekana kuwa sehemu sahihi ya kuwekeza ili kutatua changamoto hizo. Katika robo ya mwisho ya Karne ya 19, Wajerumani na Waingereza waliinunua Makanisa hadi ya kupata taarifa za kuwapo kwa malighafi na soko la bidhaa zao. Walipata taarifa hizi kutoka kwenye ripoti za wamisionari, wapelelezi na wafanyabiashara waliotoka Afrika Mashariki ambao walitokea Ujerumani na mataifa mengine ya Ulaya.

Wapelelezi, wafanyabiashara na wamisionari walikuwa watangulizi wa ukoloni. Kazi yao kubwa ilikuwa kuwasanya taarifa kuhusu Bara la Afrika kama vile kuwapo kwa mito kwa ajili ya kusafirishia bidhaa na watu; kuwapo kwa madini na ardhi yenye rutuba kwa ajili ya kuzalisha malighafi zinazohitajika Ulaya. Kundi hili ndio lililosababisha wimbi la wakoloni kuja kuanzisha nchini ya Afrika ambayo ni pamoja na Tanganyika na Zanzibar.

Utawala wa kikoloni Tanganyika

Utawala wa Wajerumani

Wajerumani walitawala Afrika Mashariki ya Wajerumani baada ya mikataba miwili iliyofikiwa kati ya Ujerumani na Uingereza katika kuigawa Afrika Mashariki. Mkataba wa kwanza ulifanyika mwaka 1886 na mkataba wa pili ulifanyika kama mkataba wa Heligoland uliosainiwa mwaka 1890. Katika mkataba wa mwisho, yaani mkataba wa Heligoland, Ujerumani pamoja na maeneo mengine, ilipewa Afrika Mashariki ya Wajerumani ambayo Tanganyika ilikuwa sehemu yake. Wakati huohuo, Ujerumani ilitumwa kutawala wa Waingereza katika maeneo ya Uganda, Kenya na Visiwa vya Zanzibar kama wadhamini.

Wajerumani walipata mamlaka kuitawala sehemu ya ardhi ya Afrika Mashariki baada ya ushawishi wa Karl Peters. Karl Peters hakutaka Ujerumani isichelewe zaidi kupata makoloni Afrika kwani tayari ilikuwa imechelewa ikilinganishwa na Uingereza. Hivyo, Karl Peters alifika mwenyewe Afrika Mashariki na alisaini mikataba ya kirafiki na baadhi ya machifu ili kupata ushahidi wa kumiliki na kuitawala Afrika Mashariki ya Wajerumani. Hatua hii ilitokana na utawala wa Wajerumani kupata taarifa muhimu za utajiri wa eneo hili kama vile maziwa, mito, madini, misitu na wanyamapori kutoka kwa watangulizi au mawakala wa ukoloni kama vile wafanyabiashara, wapelelezi na wamisionari.

Utawala wa Wajerumani katika Afrika Mashariki ya Wajerumani unaweza kugawanywa katika vipindi viwili. Kipindi cha kwanza kilianza mwaka 1886 hadi 1891. Katika kipindi hiki, Tanganyika ilisimamiwa na Kampuni ya Kijerumani ya Afrika Mashariki iliyoitwa chini ya Karl Peters. Katika kipindi cha pili kilichoanza mwaka 1891 hadi 1918, Serikali ya Ujerumani kupita dola ya kikoloni ilitawala rasmi eneo hili wakati huo ikijulikana kama Afrika Mashariki ya Wajerumani. Walikua ukoloni wa Kijerumani ulitumia mbinu mbalimbali kama vile kueneza dini na elimu. Mbinu nyingine ilikuwa kutumia vyombo vya dola kama jeshi, polisi, magereza na mahakama za kikoloni kuwahakikishia wananchi hawapingi utawala wao na wanafuata sheria zilizowekwa. Vilevile, walitumia mbinu ya kusambaza watawala wa Kizungu katika ngazi za uongozi na kuondoa utawala wa jadi. Kwa ujumla, lengo kuu la Wajerumani kuleta mabadiliko makubwa ya kiuchumi, kisiasa na kijamii katika jamii za Watanganyika wakati wa ukoloni. Katika utawala wa Wajerumani, mbapo Tanganyika ilitawaliwa rasmi kwa maisha ya usasa maana ndio watawala wa kwanza kuanzisha shule, hospitali, reli, simu, barabara na magazeti.

Himaya ya Wajerumani katika Afrika Mashariki ya Wajerumani

Baada ya Mkataba wa Heligoland, eneo lote la Tanganyika, Burundi na Rwanda liliwekwa chini ya utawala wa Wajerumani. Hii ndiyo sababu ya eneo hili kuitwa Afrika Mashariki ya Wajerumani. Uvumizi wa Wajerumani katika eneo la Afrika Mashariki ya Wajerumani ulipita hatua kuu tatu, ambazo ni:

(a) Hatua ya kwanza ya uvamizi kati ya mwaka 1884 hadi 1886: Katika hatua hii, eneo la Afrika Mashariki ilisimamiwa na Kampuni ya Kijerumani ya kutafuta makoloni;

(b) Hatua ya pili ilianza mwaka 1887. Katika hatua hii, uvamizi ulisimamiwa na Kampuni ya Kijerumani ya Afrika Mashariki. Hata hivyo, kampuni ilikumbwa na matatizo makubwa ya upungufu wa fedha na upinzani kutoka kwa wenyeji;

(c) Hatua ya tatu ya uvamizi ilisimamiwa na Serikali ya Kijerumani kupitia dola ya kikoloni. Katika hatua hii, Serikali ya Kijerumani ilimteua Julius von Soden kuwa gavana wa kwanza wa kusimamia utawala wa kikoloni. Gavana alikuwa kiongozi mkuu wa koloni. Alikuwa mtawala mkuu na msimamizi mkuu. Alikuwa na baraza la ushauri lililoundwa na wajumbe wa Kijerumani pekee. Vilevile, gavana alipewa maelekezo kutoka kwa waziri wa makoloni aliyekuwa nchini Ujerumani. Gavana huyu aliendeleza uvamizi na kufikia mwaka wa 1903 karibu sehemu zote za Tanganyika, Rwanda na Burundi zilikuwa zimewekwa chini ya utawala wa Kijerumani.

Mgawanyo wa utawala wa Kijerumani

Wajerumani waliigawa koloni la Afrika Mashariki ya Wajerumani katika wilaya mbalimbali ili kurahisisha utawala. Ilipofika mwaka 1914, Afrika Mashariki ya Wajerumani ilikuwa imegawanywa katika wilaya kumi na nane zinazooongozwa katika Kielelezo namba 1. Wilaya hizi zilikuwa chini ya magavana waliokuwa wakiishi katika makao makuu ya wilaya. Miongoni mwa majukumu ya makamishna yalikuwa kutawala eneo husika.

Aidha, wilaya hizo ziligawanywa katika sehemu ndogondogo za kiutawala chini ya uongozi wa maliwali na maakida. Wengi wao walikuwa na asili ya Kiarabu na wachache walikuwa Waswahili wenyeji wa mwambao wa Bahari ya Hindi katika Afrika Mashariki ya Wajerumani. Baadhi ya watawala wa jadi waliendelea kuwa machifu chini ya utawala wa Wajerumani. Wajumbe ambao walikuwa chini ya maakida na maliwali walisimamia vijiji. Kila jumbe alitawala kijiji kati ya vijiji kadhaa vilivyokuwa chini ya akida au liwali kama inavyoonekana katika Kielelezo namba 2. Majukumu ya maakida, maliwali na machifu yalikuwa kama ifuatavyo;

(a) Kukusanya kodi;

(b) Kuandikisha manamba na vibura;

(c) Kutoa taarifa kuhusu jambo lolote lisilo la kawaida au lililoatarisha usalama wa serikali ya kikoloni; na

(d) Kutoa taarifa kuhusu idadi ya wakazi.

Kazi ya kufanya namba 3

Jadili mambo mazuri yaliyofanywa na utawala wa Wajerumani

Uchumi wa kikoloni katika utawala wa Kijerumani

Madhumuni ya uanzwi wa Wajerumani yalikuwa kujinufaisha kiuchumi. Walilenga kupata masoko ya bidhaa zao za viwandani kama vile nguo, bunduki, mvinyo na vyombo vya nyumbani. Vilevile, walitaka kupata malighafi kwa gharama nafuu. Bidhaa walizochukua kama malighafi kutoka Afrika Mashariki ya Wajerumani ni ngozi, mpira, nta, asali, pembe za ndovu, almasi na chahabu.

Mwaka 1890 Wajerumani walianza kujenga njia za uchukuzi na mawasiliano nchini ya dira ya ujenzi ambapo Bandari za Tanga na Dar es Salaam zilianza kujiungwa. Reli ya Tanga hadi Moshi iliijengwa kuanzia mwaka 1893 hadi 1911. Pia, Reli ya Kati kutoka Dar es Salaam hadi Kigoma ilijengwa kuanzia mwaka 1905 hadi 1914. Kielelezo namba 3 kinaonesha ujenzi wa reli wakati wa ukoloni.

Kilimo

Wajerumani walianzisha shughuli za kilimo cha mazao ya biashara kama mkonge, mpira, kahawa na pamba. Mwaka 1902 wakoloni waliijenga Kituo cha Utafiti wa Mazao Amani Usambara. Mwaka 1905 wakoloni walianzisha kilimo cha pamba Mwanza, Rufiji, Morogoro na Lindi. Baada ya Vita vya Maji Maji mwaka 1905-1907, wananchi waliruhusiwa kulima mazao ya biashara. Zao la mpira lililimwa Bagamoyo, zao la mkonge lililimwa Tanga, Morogoro, Kilosa, Lindi na Mikindani; na zao la kahawa lililimwa Kagera na Kilimanjaro. Kielelezo namba namba 4 kinaonesha mnyapara akisimamia vibaru wakifya kazi katika shamba la mkonge.

Elimu

Serikali ya kikoloni ya Kijerumani ilidhamiria kukuza elimu ya kikoloni. Kwa mfano, Afrika Mashariki ya Wajerumani iliinga kulemisha Waafrika wachache baada ya Vita vya Maji Maji ili wawaasaidie katika shughuli zao za kiutawala.

Shule ya msingi ya kwanza yenye darasa la kwanza hadi la nne ilijengwa Tanga. Wengi wa wanafunzi walio soma kwenye shule hii walikuwa watoto wa machifu. Wanafunzi waliojua kusoma, kuandika na kuhesabu waliarjirwa kufanya kazi ngazi za chini katika serikali ya kikoloni.

Kufikia mwaka 1914, Wajerumani walikuwa na vituo 89 vilivyokuwa na wanafunzi 8494. Aidha, kufikia mwaka 1914, Wamisionari walokuwa wamepewa jukumu la kutoa elimu, walikuwa na vituo 1852 vilivyokuwa na wanafunzi 108,550. Lugha ya kufundishia ilikuwa Kiswahili. Wazungu na Wahindi walipewa elimu iliyowatayarisha kushika madaraka ya juu zaidi ya Waafrika serikalini. Wahindi waliandaliwa pia katika uendeshaji wa biashara. Katika shule nyingi, elimu ilishia darasa la nne. Katika shule ya Tanga iliongezwa darasa la tano na la darasa la sita ambapo lugha ya Kijerumani ilifundishwa.

Kazi ya kufanya namba 4

Soma vyanzo mbalimbali vya taarifa ikiwamo maktaba mtandao kuhusu ukoloni wa Wajerumani, kisha chunguza sababu za Wajerumani kupata upinzani mkubwa kutoka kwa Watanganyika

Mapambano dhidi ya ukoloni wa Kijerumani

Wajerumani walitumia zaidi ya miaka 15 kueneza na kuimarisha utawala wao Afrika Mashariki ya Wajerumani. Katika kipindi chote hicho, vikundi mbalimbali vya wenyeji vilidiga vita ili utawala wao, kama inavyofafanuliwa hapa chini:

(a) Ukanda wa Pwani

Maeneo ya ukanda wa Pwani, mapambano yaliongozwa na wafanyabiashara. Baadhi ya wafanyabiashara hao ni Abushiri bin Salim wa Pangani na Bwana Heri wa Uzigua. Kati ya hawa wafanyabiashara, Abushiri alikuwa mtukufu kubw akwa Wajerumani. Meli Herman von Wissmann alitumwa kutoka Ujerumani ili kuja kuzua upinzani huu. Kadiri vita ilivyozidi Abushiri alishirwa wapiganaji na silaha na kukimbilia maeneo ya Usagara. Baadaye alikamatwa na kunyongwa Pangani na Herman von Wissmann mwishoni mwa mwaka 1889. Bwana Heri pia aliwapinga Wajerumani lakini baada ya miezi sita tu akashindwa.

(b) Ukanda wa Kaskazini

Katika ukanda wa kaskazini, wakoloni walikabiliana na upinzani mkubwa kutoka kwa Wachaga. Kutokana na kuchoshwa na utawala wa kikoloni, Mangi Sina Kisaro wa Kibosho alishausha bendera ya Wajerumani na kuichanachana. Hali hii iliikasirisha sana Wajerumani, hivyo walianzisha vita dhidi ya Wachaga wa Kibosho tarehe 14 Februari 1891. Hata hivyo, Mangi Sina aliwaongoza Wakibosho katika vita hii kwa ustadi mkubwa. Wajerumani walikodi wanamgambo 300 wa Kinubi ili kupigana na majeshi ya Mangi Sina. Mangi Sina alipoona ameelenewa, alitoroka badala ya kusalimu amri. Huo ndiyo ukawa mwisho wa vita vya Wachaga wa Kibosho dhidi ya Wajerumani.

Mtawala mwingine aliyepambana na wakoloni katika ukanda wa kaskazini alikuwa Mangi Meli Rindi wa Moshi. Mangi Meli alipambana na majeshi ya Wajerumani mwaka 1892. Katika mapambano hayo, kamanda wa kikosi cha Wajerumani aliyeitwa Von Bulow aliuawa. Wajerumani walazimika kulipiza kisasi na kukomesha upinzani. Mwaka uliofuata, Wajerumani walimshambulia Mangi Meli na kumkamata. Alinyongwa kijijini kwake mwaka 1893. Wajerumani walikata kichwa chake na kukipeleka Ujerumani. Fuvu la kichwa cha Mangi Meli halijarudishwa nchini hadi leo.

Ukanda wa Magharibi

Jamii za Kihaya, Kiha na Kinyamwezi chini ya viongozi wao zilipinga utawala wa kikoloni kwa namna mbalimbali. Mathalani, Mukama Mutebembwa wa Kiziba katika eneo la Kagera aliwavimia na Wajerumani lakini alipambana nao. Mjerumani Emin Pasha alipora kasi ya Mukama Mutebembwa na kuwaua watu wengi. Mukama Mutebembwa alifariki mwaka 1903. Katika ukanda huo, alikuwepo pia Mukama Rwoma wa jamii ya Wazinza. Mukama Rwoma aliwapinga Wajerumani kuanzia mwaka 1892 hadi alipofariki mwaka 1895. Watu na viongozi vita dhidi ya Wajerumani. Mivamri Kima ya Kigoma alipinga utawala wa kikoloni ingawa Wajerumani walishinda katika vita hivyo. Baada ya kushinda vita hivyo, Wajerumani walijenga ngome ya maeno ya Ujiji mwaka 1896.

Jamii ya Wanyamwezi pia ilipiga uamzi wa Wajerumani kupitia viongozi wao Mtemi Isike wa Mwanza Kiyungi kuanzia mwaka 1886. Mnamo mwaka 1886, Mjerumani moja aliua wa askari wa Mtemi Isike. Mwaka 1890, Mtemi Isike alivafukuza mapadre waliokuwa Kipalala kwa kujihusisha katika mzozo kati yake na Wajerumani. Tarehe 9 hadi 12 Januari 1891, zaidi ya askari 1000 wa Kijerumani waliinva Tabora, ambapo mapigano yalitokea kati ya askari hao wa Wajerumani na wa Mtemi Isike. Ngome ya Mtemi Isike iliuvunjwa na askari hao wa wazimizi. Kwa kuogopa alibu ya kutekwa, Mtemi Isike mwenyewe na familia yake walijilipua kwa baruti na kupoteza maisha.

(d) Ukanda wa kati

Mwaka 1893 Wagogo walipigana na Wajerumani chini ya watemi Kigole wa Kilimatinde na Sinyangaro. Mnamo mwaka 1902, Wanyiramba chini ya Mtemi Gidamusa walipinga ukoloni wa Wajerumani. Kwa upande wa Wanyaturu, alikuwepo mwanamama mahiri na shupavu aliyeitwa Liti Kidanka, ambaye alionesha upinzani mkubwa dhidi ya Wajerumani. Umahiri wa mwanamama huyu katika vita uliwaogopesha sana Wajerumani kutokana na mtindo wake wa kupigana vita kwa kutumia mguu. Shujaa Liti Kidanka na wapiganaji wengine wanabaki katika kumbukumbu ya historia ya Tanzania. Ni muhimu kuwaenzi mashujaa wetu kwa kuyatumia majina yao katika maeneo mbalimbali kama kumbukumbu. Kwa mfano, uwanja wa michezo wa Mkoa wa Singida unaitwa Liti.

(e) Ukanda wa Kusini Magharibi

Katika ukanda huu, Wahehe walitoa upinzani mkubwa dhidi ya Wajerumani chini ya uongozi wa Mtw Mkwawa. Wakiongozwa na Mwa Mkwawa, Wahehe walipigana na Wajerumani kwanza mwaka 1891 katika eneo la Lugalo, ambapo kamanda wa Wajerumani Von Zelewski aliuawa papo hapo. Katika mapigano hayo, Wajerumani walishindwa vibaya. Mapambano ya pili yalifanyika mwaka 1894, ambapo jeshi la Wajerumani lilishambulia ngome ya Mkwawa katika eneo la Kalenga. Katika mapambano hayo, Mtw Mkwawa na jeshi lake walishindwa hivyo aliamua kukimbilia porini na huko aliendelea vita vya msituni. Mtw Mkwawa alipoona amezidiwa na majerabila kutekwa na Wajerumani, aliaua kujua kwa kujipiga risasi mwaka 1898.

(i) Ukanda wa Kusini

Chifu Machemba alikuwa kiongozi mashuhuri wa kabila la Wayao katika Karne ya 19. Alijulikana sana kwa ushirikiano wake katika kupinga ukoloni wa Wajerumani. Aliongoza wananchi wake kupinga juhudi za Wajerumani kutawala maeneo yao, hasa katika sehemu ambazo kwa sasa ni kusini mwa Tanzania. Katika miaka ya 1890 na 1891, Wajerumani walijaribu kumshawishi Chifu Machemba akubali utawala wao lakini alikataa. Wajerumani walimtumia Machemba barua wakitaka aitambue ya Wajerumani au akabiliane na vita. Machemba alijibu kwa barua akiwakataa Wajerumani kwa maneno makali ya kizalendo, akisisitiza na yeye dhabiti wa kuwalinda wananchi wake. Alieleza kuwa watu wake usiweze na Wajerumani. Mambo mawili ya 1886, Wajerumani walivamia baadhi ya maeneo ya pwani kwa madai ya mkataba baina yao. Hivyo walijaribu kushawishi kodi kwa lazima kwa wale waliokuwa wakitawaliwa na Chifu Machemba. Alifikiriwa kutoroka na kukimbilia Msumbiji.

Kazi ya kufanya namba 5

Soma matini kuhusu mapambano dhidi ya ukoloni, kisha andaa igizo/maigizo kuonesha viongozi wa jadi walivyopinga ukoloni.

Zoezi namba 1

1. Elezea maana ya ukoloni na chimbuko lake.
2. Bainisha mambo yaliyosababisha mataifa ya Ulaya kuikimbilia Afrika, hasa Afrika Mashariki ya Wajerumani katika robo ya mwisho ya Karne ya 19.
3. Jadili mbinu walizotumia wakoloni kuimarisha ukoloni Afrika Mashariki ya Wajerumani.
4. Jadili faida na hasara za miundombinu iliyoengwa na Wajerumani katika maendeleo ya kiuchumi ya Afrika Mashariki ya Wajerumani.
5. Jadili namna Tanzania ilivyoweza kuwaenzi mashujaa waliopinga utawala wa Wajerumani.

Vita vya Maji Maji 1905-1907

Vita vya Maji Maji vilianza mwaka 1905 na kumalizika 1907. Vita hivi vilitwa Maji Maji kutokana na imani iliyoenezwa na Bwana Kinjikitile Ngwale kwa wapiganaji wazalendo kwamba risasi za Wajerumani zingebadilika na kuwa maji. Kiongozi huyo alikuwa jasiri, mwenye nguvu, msemaji, mwenye busara na mganga maarufu wa jadi wa kabila la Wamatumbi aliyeishi Ngarambe, Kilwa Mkoa Lindi. Vita vya Maji Maji vilienea hadi kusini mwa Afrika Mashariki ya Wajerumani vikihusisha makabila ya Wangoni, Wandendeule, Wamatumbi, Wangindo, Wayao, Wabena na Wamwera.

Vita hivi vilienea hadi kaskazini mashariki mwa pwani ya Bahari ya Hindi katika Afrika Mashariki ya Wajerumani. Vilifika pia katika Nandete Kilwa, Rufiji, Kilosa na Morogoro, ambako waliongozwa na mashujaa waliopinga ukoloni wa Wajerumani. Viongozi hawa walikuwa ni Songea na Njoni. Kielelezo namba 6 kinaonesha ramani ya maeneo ambako Vita vya Maji Maji vilienea.Vita vya maji maji vilidumu kwa muda wa miaka miwili. Mwisho wake jamii za Afrika Mashariki ya Wajerumani zilishindwa.

Sababu za Vita vya Maji Maji

Vita hivi vilisababishwa na sababu mbalimbali ikiwa pamoja na:

(a) Utawala wa mabavu na unyanyasaji wa nguvukupita kiasi - Wakoloni walitumia nguvu kupita kiasi, ambapo hata machifu, majumbe na maakida walichapwa viboko hadharani kwa kutotimiza amri za wakoloni na wao wenyewe;

(b) Unyanyasaji na ukandamizaji uliokithiri - Wenyeji walilazimishwa kuanzisha na kulima mashamba ya pamba. Pamba ilinunuliwa na Wajerumani kwa fedha kidogo. Kwa mfano, katika Wilaya ya Kilwa, Wamatumbi walilazimishwa kufanya kazi ngumu katika mashamba ya pamba ya serikali. Majumbe na maakida walitumia mabavu na viboko katika kusimamia kazi hizo;

(c) Kulipishwa kodi kubwa - Wenyeji walilazimishwa kulipa kodi ya rupia tatu kwa mwaka. Mwanamme aliyehindwa kulipa kodi hii aliadhibiwa vikali kwa kuchapwa viboko hadharani, kufungwa na kufanyishwa kazi ngumu;

(d) Ukatili wa maakida na majumbe - Katika usimamizi wa shughuli za Wajerumani, maakida na majumbe walitumia ukatili mkubwa kuwafanyisha kazi wenyeji;

(e) Unyang’anyi wa ardhi hasa zenye rutuba kutoka kwa wenyeji;

(f) Dharau dhidi ya utamaduni wa wenyeji – Kwa mfano, ngoma za jadi, jando na unyago ulipigwa marufuku kwa maeneo kuwa ni ushenzi;

(g) Wamisionari wa Kijerumani kuchoma nyumba za ibada zilizokuwa zinatumika na waganga wa jadi kwa ajili ya matibabu;

(h) Ujila mdogo usiofaa na uzito wa kazi - Vibaruwa wenyeji walilipwa fedha kidogo baada ya kufanyishwa kazi za suluba. Vilevile, wenyeji walilazimishwa kufanya kazi kwa muda mrefu katika mashamba ya walowezi.

Sababu za kushindwa vita vya Maji Maji

Wananchi walishindwa vita hivi kwa sababu kadhaa, ambazo ni pamoja na:

(a) Silaha duni za wenyeji;

(b) Kukosekana kwa umoja madhubuti baina ya wenyeji;

(c) Mawasiliano hafifu baina ya wapiganaji na wananchi;

(d) Tofauti baina ya viongozi wa vita vya wenyeji - Baadhi ya viongozi walikuwa vibaraka wa serikali ya Wajerumani; na

(e) Uehuni duni.

Matokeo ya vita vya Maji Maji

Vita vya Maji Maji vilikuwa na athari kubwa kwa jamii za kusini mwa Tanganyika. Baadhi ya athari hizo ni:

(a) Vifo vya watu kati ya 75,000 na 120,000 - Vifo hivyo vilitokana na kunyongwa, njaa ya kukusudiwa na mateso mengine mbalimbali;

(b) Kusambaratika kwa tawala nyingi za jadi;

(c) Wajerumani walibadili sera na kuruhusu wenyeji kulima mazao ya biashara; na

(d) Kuimarika kwa harakati za utaifa – Vita hivi vilikuwa chanzo cha mwamko wa utaifa, ambao baadaye vilimhamasisha harakati za kupinga ukoloni.

Utawala wa Waingereza

Katika Karne ya 18 na ya 19, nchi ya Uingereza ilikuwa taifa lenye nguvu duniani. Waingereza ndio waliotumia mapinduzi ya viwanda duniani yaliyotokea kati ya mwaka 1750 na mwaka 1850. Uingereza ndiyo taifa lililopata msukumo mkubwa wa maendeleo ya teknolojia za viwanda. Kutokana na teknolojia za viwanda kushika kasi nchini Uingereza, viwanda vilizalisha kwa wingi na hatimaye kukosa masoko ya ndani. Vilevile, uzalishaji viwandani ulisababisha uhaba wa malighafi za kulisha viwanda hivyo. Kuwapo kwa viwanda vingi Uingereza na nchi zingine za Ulaya katika miaka ya 1850 kama vile Ujerumani, Ubelgiji, Ufaransa na Italia, kulisababisha utitiri wa viwanda. Kuwapo kwa viwanda vingi kulisababisha kuongezeka kwa mahitaji ya uwekezaji wa mitaji nje ya Ulaya. Hali hii ilisababisha Uingereza kutafuta na kutawala makoloni mengi katika Bara la Afrika ili kudhibiti mahitaji haya.

Ukoloni wa Waingereza Tanganyika: Baada ya Uingereza kushinda Vita ya Kwanza ya Dunia, Jumuiya ya Mataifa iliiidhinisha Mkataba wa Amani wa Versailles wa Mwaka 1919, ambao ulihusu Ujerumani ianyang’anywe makoloni yake likiwemo Afrika ya Mashariki ya Wajerumani na badala yake walipewa Waingereza. Utawala wa Waingereza ulianza rasmi mwaka 1920. Mwaka huohuo, Waingereza walibadilisha jina la koloni kutoka Afrika ya Mashariki ya Wajerumani na kuwa Tanganyika.

Kwa upande wa Zanzibar, utawala wa Waingereza ulianza baada ya kutiwa saini mkataba wa pili kati ya Wajerumani na Waingereza tarehe 1 Julai 1890. Katika mkataba huo, Uingereza ilipewa mamlaka ya kuieweka Zanzibar chini ya himaya yake kwa maridhiano na mtawala wa wakati huo Said Ali bin Said. Kwa mantiki hii, Uingereza ilitawala Zanzibar kama mdhamini na ilitumia utawala wa kisultani kama mwangalizi wake. Mwanzo Waingereza waliitawala Zanzibar kwa kutumia utawala wao kutoka koloni la Afrika Mashariki ya Waingereza. Baadaye waliteua balozi mdogo kuwakilisha utawala wa Waingereza katika koloni la Zanzibar.

Baada ya mabadiliko hayo, jamii za Tanganyika na Zanzibar zilifuata mwelekeo wa kiuchumi, kisiasa na kijamii ulioanzishwa na Waingereza. Kwa mfano, ili kuimarisha ukoloni nchini Tanganyika, Waingereza waliinzi mfumo mpya wa utawala uliotwa utawala wa mlango wa nyumba. Katika mfumo huu, Waingereza hawakutawala moja kwa moja kama ilivyokuwa kwa Wajerumani bali waliwatumia machifu wa Kitanganyika kutawala. Mfumo huu wa utawala ulidumu mfumo wa uchumi, siasa na utamaduni wa Tanganyika.

Katika kuimarisha utawala wao katika eneo la Tanganyika, Waingereza waliendeleza na mfumo wa uongozi wa juu wa koloni kama ilivyokuwa wakati wa Wajerumani. Kwa hiyo, Horace Byatt aliteuliwa kuwa gavana wa kwanza Waingereza mwaka 1920 akifuatiwa na Donald Cameron mwaka 1925, kisha Edward Twining mwaka 1948 na Richard Turnbull mwaka 1959, ambao alikabidhi nchi kwa wananchi mwaka 1961, Tanganyika ilipopata uhuru. Kielelezo namba 7 kinaonesha muundo wa utawala wa Waingereza katika koloni la Tanganyika.

Muundo wa utawala wa Waingereza katika makoloni ulionyesha kuwa baada ya Maliki wa Uingereza, waziri wa makoloni ndiye aliyekuwa kimadaraka, akisaidiwa na magavana wa makoloni. Koloni liligawanywa katika majimbo, ambayo nayo yaligawanywa katika wilaya. Makamishna walioteuliwa na gavana walikuwa watawala wa wilaya. Hadi ngazi ya wilaya, uongozi wa serikali ya kikoloni ulishika na Waingereza. Ili kuhakikisha utawala wao, vijana wao ziligawanywa katika tawala za makabila zilizokuwa chini ya utawala wa jadi wa machifu. Watawala hawa wa jadi ambao walikuwa machifu walilwa kutegemeana na makabila yao kama vile mtemi, ngapi, ntemi, nkasi au mvene. Kazi kubwa ya watawala wa jadi ilikuwa kusimamia magizo yote kutoka ngazi za juu kiutawala.

Kazi ya kufanya namba 7

Chunguza Kielelezo namba 7, kisha bainisha maeneo yanayofanana na muundo wa serikali ya Tanganyika baada ya uhuru.

Elimu ya kikoloni wakati wa Waingereza

Kama ilivyokuwa wakati wa Wajerumani, elimu wakati wa ukoloni wa Waingereza ilitolewa kwa wananchi wachache. Baadhi ya watoto walitoka katika familia za machifu na makarani wa ngazi ya chini walipewa vipaumbele. Madhehebu ya dini pia yalihusika kutoa elimu kwa baadhi ya wananchi. Shule na vyuo vilijengwa na serikali au wamisionari katika maeneo yaliyokuwa yanaasalisha malighafi. Elimu hii ya kikoloni ilikuwa mbadala wa elimu ya jadi iliyokuwa inatolewa kabla ya ukoloni. Kiwango cha elimu wakati wa Waingereza kilipanda hadi darasa la nne kisha darasa la kumi na mwisho darasa la kumi na mbili kwa shule chache za sekondari.

Malengo ya elimu ya kikoloni

Elimu ya kikoloni ililenga zaidi kudumisha mfumo wa kikoloni kwa kuhakikisha kuwa Waafrika walibaki katika nafasi za chini za kijamii na kiuchumi. Malengo haya yaliuhusisha yafuatayo:

(a) Kutoa ujuzi mdogo ili kuwezesha uzalishaji mali mashambani na usimamizi wa kilimo;

(b) Kupata watumishi watakaofanya kazi za maofisini kama makarani, matarishi na wasimamizi wa kazi; na

(c) Kuwawezesha watu wachache hususani watoto wa machifu ili kuwasaidia wakoloni katika utawala wao.

Elimu ya kikoloni ilitolewa kwa lugha ya Kiswahili kuanzia darasa la kwanza hadi la tano. Darasa la sita hadi elimu ya vyuo ilifundishwa kwa lugha ya Kiingereza isipokuwa somo la Kiswahili. Watoto wa watawala wa jadi waliyaruhusiwa kuwa waaminifu kwa serikali ya kikoloni. Hata hivyo, elimu hii iliwenga kubaguzi, ambapo Waungu walipwewa elimu bora zaidi wakifuatwa na Wahindi na Waaarabu, wakati Waafrika walipata elimu ya hadi ya chini zaidi. Pia, elimu ya kikoloni iliwafanya Waafrika wachache waliopata elimu hiyo kuwadharau wale ambao hawakuipata. Vilevile, walipuzwa mila na desturi za Kiafrika na kuiga za kigeni kama vile mavazi, majina, lugha, burudani na tabia.

Uchumi wa kikoloni chini ya Waingereza

Uchumi wa kikoloni ulihusisha uzalishaji wa mazao ya biashara, ufugaji, madini na uuzaji wa bidhaa za viwandani kutoka nchi za Ulaya tangu mwaka ya 1880. Madhumuni makuu ya uchumi wa kikoloni yalikuwa upatikanaji wa soko la bidhaa kutoka kwenye viwanda vya Ulaya; kupata bidhaa ghafi kutoka kwao na nguvu kazi kwa ajili ya uzalishaji mali na kupata maeneo mapya ya uwekezaji na uzalishaji usio na gharama kubwa.

Njia zilizotumika kueneza uchumi wa kikoloni chini ya Waingereza

Ili kueneza uchumi wa kikoloni chini ya Waingereza, njia zifuatazo zilitumika:

(a) Kuharibu njia za uchumi wa asili. Kwa mfano, Waingereza waliua na kutokomeza biashara ya kuadilishana bidhaa miongoni mwa jamii za Tanganyika na Zanzibar. Pia, katika baadhi ya maeneo, wenyeji walikatazwa kujishughulisha na kilimo cha aina yoyote katika mashamba yao ya asili. Badala yake walilazimishwa kufanya kazi katika mashamba ya kiloloni ili walipe fedha zitakazowasaidia kupata mahitaji muhimu kama vile chakula, malazi, mavazi na kulipa kodi. Pia, waliinwa viwanda vya asili kwa kupiga marufuku uzalishaji wa bidhaa kama vile mikuki, sime na majembe.

(b) Kuanzisha mfumo mpya wa uchumi - Kwa mfano, kuwa na mashamba makubwa ya mazao kulisadia kujengwa kwa njia za usafirishaji na mawasiliano ambazo hazikuwepo kabla ya ukoloni. Kufikia mwaka 1928, Waingereza walikuwa wamejenga kipande cha reli kutoka Tabora hadi Mwanza.

Zoezi namba 2

1. Tumia muundo wa mfumo wa uchumi wa ukoloni kufafanua kauli hii “Tunazalisha tusivyotumia na tunatumia tusivyozalisha”.
2. Taja faida nne zilizopata wakoloni baada ya kujenga reli ya kati.
3. Eleza sababu tatu zilizofanya Uingereza kuwa taifa lenye nguvu duniani katika Karne ya 18 na ya 19.
4. Tofautisha kati ya mfumo wa kutumia machifu na mfumo wa utawala wa moja kwa moja.
5. Taja mazao matatu ya biashara yaliyoonzishwa wakati wa ukoloni na bado yanalimwa hadi leo.

Sekta za uchumi wa kikoloni wa Waingereza

Sekta za uchumi zilizokuwa muhimu kwa maendeleo ya uchumi wa taifa la Waingereza. Sekta za uchumi ni pamoja na kilimo, viwanda, uchimbaji wa madini na biashara.

Kilimo wakati wa ukoloni

Utawala wa Waingereza uliendeleza kilimo cha mazao ya biashara kwa ajili ya malighafi katika viwanda vyao huko Ulaya. Wakoloni walisisitiza kilimo cha pamba maeneo ya Mwanza, Shinyanga, Tabora na Morogoro na kahawa katika maeneo ya Kilimanjaro, Tukuyu, Kagera na Mbinga. Zao la korosho lililimwa katika maeneo ya Mtwara, Lindi na Tunduru; na zao la tumbaku lilimwa katika maeneo ya Urambo, Tabora, Songea na Iringa. Ufugaji na uvuvi pia ulifanyika katika maeneo mbalimbali ya koloni la Tanganyika.

Aidha, walowezi walimiliki mashamba makubwa ya mkonge. Zao la mkonge lililimwa kandokando ya reli maeneo ya Tanga, Morogoro, Lindi na baadhi ya maeneo ya Kilimanjaro kama vile Makanya, Lembeni, Kisangara na Kiruru ili kurahisisha usafirishaji wa zao hilo. Miwa ililimwa katika maeneo ya Morogoro, Moshi na Kagera, ilhali chai ililimwa katika mikoa ya Iringa na Tanga.

Nguvukazi katika mashamba haya ilikuwa vibaru au manamba. Baadhi ya makabila yaliyofanya kazi za vibaru katika mashamba hayo ni Wasukuma, Wangoni, Wanyamwezi, Waha, Wafipa, Wamakonde, Wanyiramba, Wanyaturu na Warundi. Ilipofika mwaka 1948, maeneo kadhaa kama vile Kigoma, Ruvuma na Rukwa yalitengwa maalumu kama maeneo ya vibaru. Wakoloni waliunda mashirika kadhaa ya kutafuta vibaru. Manamba a vibaru walipewa ujira mdogo ili wasijitosheleze na waendelee kufanya kazi kila siku ili kukidhi mahitaji yao.

Viwanda wakati wa ukoloni

Shughuli za viwanda chini Tanganyika zilibadilika wakati wa ukoloni. Wakoloni hawakuwa na mpango wa kuiendeleza Tanganyika kiwanda bali waliua viwanda vya jadi na badala yake walianzisha viwanda vichache vilivyolidhi mahitaji yao tu. Viwanda wakati wa ukoloni vilianzishwa hasa kwa ajili ya kuchakata malighafi. Malighafi hizo zilipelekwa kwenye viwanda huko Ulaya. Kwa mfano, Kiwanda cha Tanganyika Packers Ltd kilichoanzishwa mwaka 1952 na Kiwanda cha Tanganyika Bata Shoe Company. Viwanda hivi vilizalisha bidhaa kwa ajili ya soko la Ulaya, hususani Uingereza. Pia, vilikuwepo viwanda vilivyotengeneza bidhaa kwa ajili ya Wazungu waliokuwa wakishiri Tanganyika. Viwanda hivyo vilizalisha bidhaa kama vile pombe, sigara, unga, sukari, mafuta ya kupikia na sabuni. Viwanda hivi vilijengwa ili kupunguza gharama ya kuagiza bidhaa hizo kutoka nje. Mfano wa viwanda hivyo ni Kiwanda cha Tanganyika Breweries cha Dar es Salaam kilichozalisha pombe.

Wakati wa ukoloni, viwanda vingi vilivyoanzishwa vilikuwa vya kusindika au kuchakata mazao ya biashara kama vile ngono, chai, pamba, kahawa, tumbaku na vinu vya kuchambua pamba. Lengo la viwanda hivyo lilikuwa kupunguza uzito wa malighafi na kuziingezesha thamani kabla ya kusafirishwa nje ya nchi. Lengo jingine lilikuwa kusindika mazao ambayo yangeharibika muda mfupi baada ya kuvunwa, kama vile majani ya chai. Kwa mfano, wakoloni walijenga vinu vya kuchambulia pamba katika maeneo ya Mwanza na Shinyanga. Pia, walijenga korona za kutengenezea nyuzi za mkonge katika maeneo ya Tanga, Morogoro na Kilimanjaro. Viwanda vingine vilikuwa vya kutengeneza majani ya chai, kwa mfano, Kiwanda cha Chai Anani Tanga na Kiwanda cha Chai Mufindi. Viwanda vingine vilivyoanzishwa wakati wa ukoloni ni vya kutengeneza bidhaa za chumvi. Wakoloni waliinzisha pia Kiwanda cha Metal Box Company Limited cha Dar es Salaam kilichotengeneza vifaa vya chuma na mitambo ya magari. Wakoloni walipata faida kubwa kutokana na viwanda hivyo. Kielelezo namba 8 kinaonesha shamba na kiwanda cha kuchakata mkonge.

Wakoloni hawakuruhusu maendeleo ya viwanda kufanyika kwenye makoloni kwa kuhofu ushindani na viwanda mama vya Ulaya. Sababu kuu ni kwamba maendeleo ya viwanda kwenye makoloni yangeweza kinyume na malengo ya uanzishaji wa ukoloni. Wakoloni walihitaji jamii tawaliwa zibaki na jukumu la kuzalisha malighafi tu zilizotakiwa Ulaya na kuwa soko la bidhaa zilizotoka Ulaya.

Uchimbaji wa madini wakati wa ukoloni

Wakoloni walijishughulisha pia na uchimbaji wa madini, ambayo yaliwapatia faida kubwa. Madini yaliyochimbwa na wakoloni ni:

(a) Almasi katika maeneo ya Mwadui na Kizumbi, Shinyanga na Mabuki, Mwanza;

(b) Dhahabu katika maeneo ya Mto Lupa-Mbeya, Sekenke-Singida; Buhemba na Nyamongo-Mara na Nyarugusu-Geita;

(c) Mica ya mawe na risasi katika maeneo ya Mpanda-Rukwa;

(d) Madini ya bati katika maeneo ya Morogoro na Karagwe; na

(e) Chumvi katika maeneo ya Uvinza-Kigoma.

Kielelezo namba 9 kinaonesha aina mbalimbali za madini yaliyochimbwa na wakoloni.

Madini hayo yalichimbwa hayakuinufaisha Tanganyika kwa namna yoyote, bali yaliwanufaisha wakoloni. Wananchi waliinua mishahara kwa migodi kwa kuwa ujira mdogo. Hawakupewa huduma bora za jamii. Wakati mwingine walipata ajali migodini na kuumia vibaya au kufa. Vilevile, walikabiliwa na magonjwa kama homa ya mapafu, malaria makali na ukosefu wa vitamini C.

Biashara wakati wa ukoloni

Biashara ni shughuli ya kuuza na kununua bidhaa au huduma. Wafanyabiashara huuza na kununua bidhaa ili kupata faida. Wateja hununua bidhaa ili kukidhi mahitaji yao muhimu ya maisha. Biashara wakati wa ukoloni ilidhihitisha na watawala wa Kijerumani na Kiingereza. Wakoloni hao walipokuja nchini Tanganyika, walianzisha fedha kama nyenzo ya kubadilishana bidhaa. Kwa mfano, Wajerumani walianzisha matumizi ya hela iliyojulikana kama rupia. Hela hiyo ilitumika hadi karibuni na mwisho wa Vita vya Kwanza vya Dunia. Kisha, Waingereza walianzisha shilingi ya Afrika Mashariki mwaka 1921. Shilingi hiyo ilitumika katika makoloni yake ya Afrika Mashariki ikiwemo Tanganyika. Wakulima wadogo walipata fedha kwa kuuza mazao yaliyolimwa kwa kulazimishwa na wakoloni. Hata hivyo, hela waliyoilipwa haikulingana na thamani halisi ya mazao hayo. Katika kipindi hiki, masoko ya kuuza bidhaa mbalimbali za wazawa kama vile matunda, kuku na nafaka yalibuka. Katika kipindi hiki, mji kama Dar es Salaam, Tanga, Arusha, Moshi, Mbeya na Mwanza ilikua kitovu cha biashara ilikua kwa kasi.

Wakati wa ukoloni, biashara za rejareja zilizohusisha bidhaa ndogondogo zilifanywa zaidi na Wahindi na Waarabu. Biashara za jumla zilifanywa na Wazungu na Wahindi, zikijumuisha uuzaji wa malighafi ili kupelekwa Ulaya na uingizaji nchini wa bidhaa za viwandani kutoka Ulaya. Wakoloni walisimamia na kudhibiti bei za bidhaa zilizozuwa ndani ya nchi na zilizozingizwa nchini kutoka Ulaya. Waliihakikisha wananchi wanaaza mazao yao kwa bei ya chini, huku wakiununua bidhaa zilizotoka Ulaya kwa bei kubwa. Biashara ilitumika kama nyenzo ya kuparoa ukandamizaji jamii za Tanganyika katika maendeleo ya kiuchumi. Bidhaa walizolazimishwa hazikununuliwa kwa bei ambayo ingewapa wananchi uchumi. Kielelezo namba 10 kinaonesha sarafu zilizotumika wakati wa utawala wa Wajerumani na Waingereza.

(a) Sarafu zilizotumika wakati wa utawala wa Wajerumani

(b) Sarafu zilizotumika wakati wa utawala wa Waingereza

Kazi ya kufanya namba 8

Soma vitabu na matini mbalimbali au katika maktaba mtandao kuhusu uchumi wa kikoloni wa Waingereza, kisha andika athari zake kwa jamii ya Kitanganyika.

Mbinu zilizotumika kujenga utawala katika kipindi cha ukoloni

Katika kujenga na kuimarisha utawala wa kikoloni mbinu zifuatazo zilitumika:

Nguvu za kijeshi: Nguvu za kijeshi zilitumika kueneza utawala wa kikoloni. Njia hii ilitumika baada ya wenyeji kugoma kusaini mikataba ya kiulaghai au kutotii matakwa ya ukoloni.

Viongozi wa jadi: Wakoloni walianzisha urafiki na baadhi ya viongozi wa wenyeji kwa kisingizio cha kuwahinda dhidi ya maadui. Viongozi wasaliti walirubuniwa hivyo walikuwa wakishirikiana na wakoloni kuwavunga na kuwatawala wenyeji walioonesha upinzani mkali dhidi ya uvamizi wa kikoloni.

Vitisho: Wakoloni waliwatisha wenyeji kwa kuzungukazunguka na wanajeshi karibu na maeneo yao. Pia, waliwatisha kwa kuanzisha kambi za kijeshi, magereza na mahakama.

Elimu ya kikoloni: Elimu ya kikoloni ilisaidia kueneza utawala wa kikoloni kwa kuwaadlisha mtazamo au kuwabubaza Waafrika. Waafrika waliopata elimu ya kikoloni walikuwa sehemu ya utawala huo.

Kazi ya kufanya namba 9

Tumia maktaba mtandao na soma matini mbalimbali kuhusu elimu ya kikoloni, kisha jadili athari zake kwa Watanganyika

Harakati za ukombozi wa jamii za Watanganyika

Harakati ya ukombozi ilikuwa dhamira ya jamii za Watanganyika kujitawala zenyewe na kutokomeza aina zote za ukandamizaji na unyonyaji wa kibepari chini ya ukoloni wa Waingereza.

Harakati za mwanzo

Tangu wakati wa uvamizi, jamii za Kitanganyika zilipinga utawala wa wakoloni kwa njia mbalimbali kama vile Vita vya Maji Maji. Njia nyingine ilikuwa uanzishaji wa vyama vya wakulima sehemu za uzalishaji. Vyama vilivyoanzishwa ni kama:

1. Chama cha Ushirika wa Wahaya Bukoba (Bukoba Buhaya Union (BBU) mwaka 1924;
2. Chama cha Ushirika wa Wakulima Wenyeji Kilimanjaro [Kilimanjaro Native Cooperative Union (KNCU) mwaka 1925];
3. Chama cha Ushirika wa Wakulima Wenyeji Usambara [Usambara Native Growers Association (UNGA) mwaka 1931];
4. Chama cha Ushirika Nyanza Pynanza Cooperative Union (NCU) mwaka 1954;
5. Chama cha Ushirika wa Wakulima Mjema Growers Cooperative Union (MGCU) mwaka 1954;
6. Chama cha Ushirika wa Wakulima Ngaka [Ngaka Coffee Growers (NCG) mwaka 1934];
7. Ushirika wa Wangoni na Wamatengo [Ngoni Matengo Co-operative Union) mwaka 1936];
8. Shirikisho la Vyama vya Ushirika la Victoria [Victoria Federation of Cooperative Union (VFCU) mwaka 1954];
9. Chama cha Ushirika wa Wakulima wa Ukanda wa Ziwa [Lake Province Growers Association (LPGA) mwaka 1949]; na
10. Ushirika wa Wakulima wa Kahawa Bugufi [Bugufi Coffee Cooperative Society (BCCS) mwaka 1936].

Lengo kuu la vyama hivi ilikuwa kupigania bei nzuri za mazao wanayozalisha.

Vyama vya wafanyakazi

Kulikuwa na baadhi ya makundi kama walimu, makarani, madereva, matarishi, wafanyakazi wa reli na wasomi mijini ambao walianzisha vyama kupigania maslahi bora kutoka kwa waajiri wao. Pia, walipigania elimu bora, bei bora ya bidhaa na kupinga ubaguzi katika maeneo ya kazi. Kwa mfano, mwaka 1922 mjini Tanga, Martin Kayamba aliongoza kuanzishwa kwa Chama cha Watumishi wa Umma Tanganyika - Tanganyika Territory African Civil Servant Association (TACSA). Chama hiki kilikuwa na tawi mjini Dar es Salaam. Mwaka 1955 vyama vyote vya wafanyakazi viliungana na kuunda Shirikisho la Vyama vya Wafanyakazi Tanganyika - Tanganyika Federation of Labour (TFL) ili kuwa na umoja wa kitaifa. Katibu mkuu wa kwanza wa shirikisho alikuwa Bwana Rashidi Mfaume Kawawa.

Vyama vya siasa

Kudhibiti kwa unyonyaji hasa baada ya Vita ya Pili ya Dunia kulisababisha kuzuka kwa harakati za ukombozi wa kudai uhuru. Mwaka 1929 Chama cha Waafrika waajiri African Association kilianzishwa. Chama hiki kilidai na kutetea haki za Waafrika. Mwaka 1948 kilibadili jina na kuitwa Chama cha Watanganyika - Tanganyika African Association (TAA). Chama hiki kilikuwa na mchango mkubwa katika kudaiwa kwa harakati za kudai uhuru hapa nchini. Tarehe 7 Julai 1954, TAA kilifutwa mkutano mkuu kujadili katiba na muundo wake. Katika mkutano huo, TAA kilizaa chama kipya cha siasa kilichoitwa kama Tanganyika African National Union (TANU). Mwalimu Julius Kambarage Nyerere alichaguliwa kuwa mwenyekiti wa kwanza. Hivyo, Chama cha TANU kilikuwa tarehe 7.7.1954. Chama cha TANU kilipata nguvu kutokana na Watanganyika katika kupigania uhuru wao.

Mwaka 1956 kilianzishwa chama kingine kilichoitwa United Tanganyika Party (UTP) kilichokuwa kinaungwa mkono na Wazungu. Waasia na baadhi ya Waafrika na huku kikiwasilisha na serikali ya kikoloni. Chama kingine kilikuwa African National Congress (ANC) chini ya uongozi wa Zuberi Mtemvu, ambacho kilianzishwa mwaka 1958 baada ya kuzuka kutokuelewana ndani ya Chama cha TANU.

Katika kipindi cha kuelekea kupata uhuru, vyama vya siasa vilishiriki vyenye nguvu za kuleta siasa, mwaka 1958 na mwaka 1960, ambapo TANU ilipata ushindi mkubwa. Vilevile, uchaguzi wa mwaka 1960 uliwezeshwa Mwalimu Julius Kambarage Nyerere kuuliwa kuwa Waziri Kiongozi katika serikali ya mpito. Mwezi Mei mwaka 1961 ilindwa serikali ya madaraka ya ndani ya Tanganyika. Tarehe 9 Disemba 1961, Tanganyika ilipata uhuru kamili na Mwalimu Julius Kambarage Nyerere akawa Waziri Mkuu wa kwanza.

Katika kipindi cha mwanzo, Serikali ya Tanganyika ilikuwa chini ya Malikia wa Uingereza kama mkuu wa nchi. Ilipofika tarehe 9 Disemba 1962, Tanganyika ikawa jamhuri chini ya uongozi wa Rais Julius Kambarage Nyerere kama mkuu wa nchi na serikali.

Zoezi namba 3

1. Eleza hatua za awali zilizotumiwa Watanganyika kupinga utawala wa kikoloni
2. Eleza sababu nne za Watanganyika kuanzisha vyama vya wakulima na wafanyakazi wakati wa ukoloni.
3. Ungekuwa kiongozi wa jamii wakati wa ukoloni, ungetumia njia gani kukabiliana watu wako?
4. Eleza mchango wa vyama vya siasa kama Tanganyika African National Union (TANU) katika harakati za kupigania uhuru wa Tanganyika.
5. Eleza mchango wa vyama vya ushirika katika kupigania uhuru wa Tanganyika.

Mabadiliko ya mfumo wa kijamii na kiutawala wakati wa Wajerumani na Waingereza

Mabadiliko ya jamii wakati wa ukoloni wa Wajerumani na Waingereza katika vipindi tofauti yalidhihirika zaidi katika huduma za jamii na kiutawala kama vile elimu, afya, mahakama, miji, ulinzi na usafiri. Huduma hizi zilitolewa kwa lengo la kuwezesha serikali ya Wajerumani na Waingereza kurahisisha utekelezaji wa majukumu ya kikoloni kupata nguvu kazi kubwa ili kuwezesha upatikanaji wa malighafi muhimu kwa ajili ya viwanda vyao huko Ulaya. Hivyo, kwa sehemu kubwa huduma za jamii zilizoanzishwa na serikali za kikoloni hazikuwa na lengo la kuhudumia wananchi wazawa.

Mabadiliko ya mfumo wa kijamii

Elimu

Elimu ilitolewa kwa kufuata mipango na mahitaji ya wakoloni. Maeneo yaliyopewa kipaumbele ni yale yaliyokuwa yanalima mazao ya biashara kama vile kahawa na mkonge. Kwa mfano, shule nyingi Tanganyika ziliyenya katika mikoa ya Tanga, Kilimanjaro na Kagera kulikokuwa na mashamba ya mazao hayo. Malengo ya elimu iliyotolewa na wakoloni yalikuwa kuwapatia wananchi elimu itakayowawezesha kuendeleza mipango na mikakati mbalimbali ya kikoloni. Lengo hili litekelezwa kwa kuwapa wananchi elimu ya mbinu za ukulima na ufugaji bora, elimu ya afya na kupata watawanyenye uchwara watakaosaidiakuongoza na kufundisha utii na unyenyekevu ili kutekeleza maagizo na maelekezo ya serikali ya kioloni.

Mitaala ya elimu ilijikita zaidi kufundisha mambo ya kigeni, hivyo maudhui yaliyojifundishwa hayakuwasaidia wananchi kutatua matatizo yaliyokuwapo katika mazingira yao. Kwa mfano, wanafunzi walifundishwa mila na desturi za kigeni.

Afya

Huduma bora za afya ziliwekwa katika makazi ya walowezi na vituo vya wamisionari. Hospitali ya Ocean Road kwa mfano, ilikuwa maalumu kwa ajili ya Wazungu. Watanganyika katika maeneo ya uzalishaji mali walipelekwa huduma za afya ya msingi ili kuwawezesha tu kufanya kazi za uzalishaji wa malighafi. Hivyo, huduma za afya zilizotolewa kwa Watanganyika zilikuwa katika kiwango kidogo na cha chini.

Kama ilivyokuwa katika elimu, huduma za afya pia zilitolewa kwa misingi ya ubaguzi wa rangi. Huduma bora za afya walipewa kwanza Wazungu wakifuatiwa na Waasia na mwisho Waafrika, ambao walipewa huduma za kiwango cha chini na duni. Waingereza waliinakilisha kuwa huduma za afya kwa Watanganyika zinandelea kuwa duni, hivyo hawakuwandaa Waafrika kuwa matabibu wa ngazi za juu.

Huduma za maji na umeme

Baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia, serikali ilipanua huduma za maji na umeme. Upanuzi huu ulifanyika zaidi maeneo ya mijini na katika maeneo ya uzalishaji mali kama vile mashamba ya kiloni, migodini, makazi ya walowezi na watawala wa kikoloni. Ubaguzi wa rangi ulihidhirika pia katika utoaji wa huduma hizi. Hali hii ilionekana zaidi maeneo ya mjini, ambapo huduma bora za maji na umeme walipewa kwanza Wazungu wakifuatiwa na Waasia na mwisho Waafrika. Kutokana na hali hii, baadhi ya maeneo ya mijini yaliufiljikana kama Uzunguni na Uhindini. Maeneo ya vijijini yaliachwa bila huduma duni zaidi ikilinganishwa na maeneo ya mijini. Matokeo yake, watu wa vijijini walihangaika kutafuta huduma za maji na nishati.

Mabadiliko ya mfumo wa kiutawala

Mahakama

Mahakama ni chombo cha serikali chenye jukumu la kutafsiri sheria. Sheria mama huwa ni katiba ya nchi. Sheria zote ndogo ndogo hutungwa bila kukiuka matakwa ya sheria mama. Mfumo wa mahakama huanzia ngazi za chini kwenda za juu, yaani mahakama kuu na mahakama ya rufaa. Ngazi hizi zinahusisha ufutaji zaidi wa haki endapo upande mmoja unakuwa hajaridhika na uamuzi uliotolewa. Waijerumani walianzisha aina mbili ya mfumo wa kimahakama ambayo ni mahakama za wilaya na mahakama ya juu. Mashauri ya rufaa kutoka katika mahakama za wilaya zilisikilizwa katika mahakama ya juu. Makao makuu ya mahakama ya juu yalikuwa Dar es Salaam katika jengo ambalo kwa sasa ni Mahakama Kuu, Divisheni ya Biashara. Kulikuwa na mahakama kwa ajili ya Wazungu, mahakama za mamlaka maalumu, mahakama za kijeshi na mahakama za jadi. Mahakama za Wazungu ziliwashirikisha katika utoaji haki kwa Wazungu pekee.

Mahakama za kijeshi zilianzishwa katika maeneo yaliyokuwa na upinzani mkubwa kwa ukoloni ili kupunguza vurugu dhidi ya utawala wa Kijerumani. Mamlaka za mahali zilianzishwa na kuruhusiwa kufanya kazi katika maeneo maalumu yaliyokuwa na upinzani mkubwa.

Waingereza walianzisha mfumo wa mahakama mwaka 1920. Wakati huo, Mahakama Kuu ya Tanganyika ilianzishwa ikiwa na mahakama ndogo za chini yake. Mahakama hizi zilifanya kazi kwa kufuata mfumo wa sheria za Uingereza. Muundo wa mahakama wakati wa ukoloni wa Uingereza wake ulikuwa kama ifuatavyo;

(a) Mahakama ya Hakimu wa Wilaya Ofisa wa Kisiasa, Mahakama ya chini Daraja la Kwanza;

(b) Mahakama ya Maofisa Wasaidizi wa Kisiasa wa Pili, Mahakama ya Daraja la Pili; na

(c) Mahakama ya Maofisa Wasaidizi wa Kisiasa wa Tatu, Mahakama ya Pili Daraja la Tatu.

Sifa za mahakama wakati wa ukoloni

(a) Ubaguzi: Mahakama zilikuwa za kibaguzi. Huduma za sheria na haki zilitolewa kwa kuzingatia matabaka au rangi;

(b) Matumizi ya sheria za kikoloni: Mahakama zilitumia sheria za kikoloni katika vipindi vyote viwili, yaani kipindi cha Wajerumani na kipindi cha Waingereza. Sheria zilitungwa Ulaya. Baada ya kuanzishwa kwa Baraza la Kunga Sheria Tanganyika mwaka 1926, ndipo utaratibu ulibadilika kidogo;

(c) Matumizi ya nguvu: Utekelezaji na usimamizi wa sheria ulikuwa wa kutumia mabavu; na

(d) Uamuzi wa juu kutolewa na gavana: Uamuzi wa juu kabisa wa kimahakama ulifanywa na gavana. Gavana ndiye alikuwa mkuu wakati wa ukoloni.

Kazi ya kufanya namba 11

Soma matini mbalimbali, kisha linganisha mfumo wa utoaji haki wa mahakama, polisi na magereza wakati wa ukoloni na baada ya kupata uhuru

Vyombo vya ulinzi

Serikali ya kikoloni ilianzisha vyombo vya ulinzi ili visaidie uendeshaji wa serikali. Vyombo hivi vilikuwa muhimu kwa kuwa vilisaidia majukumu ya serikali ili kuaribisha utendaji wake. Vyombo hivi ni pamoja na polisi, magereza na jeshi.

Polisi

Polisi ilikuwa chombo muhimu wakati wa ukoloni. Kazi zake zilikuwa kama ifuatavyo:

(a) Polisi walisimamia utekelezaji wa sheria za kikoloni. Kwa mfano, walipotelewa amri ya kudhibiti wazururaji, polisi ndio walitekeleza amri hiyo. Walitembea mjini na kufukuza watu waliokuwa hawana kazi rasmi;

(b) Polisi walitekeleza amri ya makazi. Ikumbukwe kwamba wakati wa ukoloni, makazi yaligawanywa kulingana na rangi ya wakazi. Mtu yeyote aliyeutwa katika eneo la makazi lisilomuhusu, alichukuliwa hatua na polisi;

(c) Polisi walizuia mikusanyiko ya Watanganyika iliyokuwa na lengo la kuukosoa serikali ya kikoloni; na

(d) Polisi waliratibu, kusimamia na kuhakikisha wafanyakazi kufanya kazi katika sekta na miradi mbalimbali ya kikoloni.

Sifa za jeshi la polisi wakati wa ukoloni

Jeshi la Polisi lilikuwa na sifa zifuatazo:

(a) Nafasi zote za juu zilishikwa na Wazungu wakifuatiwa na Wahindi. Watanganyika waliwekwa kwenye nafasi za chini kabisa;

(b) Watanganyika waliandikishwa katika Jeshi la Polisi walitoka katika makabila yaliyoonekana wakakamavu na jasiri. Pia, watu waliokuwa na mili mikubwa tu ndio waliandikishwa katika jeshi hili. Lengo lao lilikuwa kuwafanya waweze kukabiliana na watu kwa kutumia mabavu na kwa ukatili kadiri ilivyowezekana;

(c) Polisi wa Kitanganyika walibaguliwa. Hawakupewa vyeo na sare za polisi na walaidhihwa katika hali walipokosea. Adhabu kwa polisi wa Kitanganyika zilikuwa kubwa hata kama makosa yaliyofanywa na yale ya polisi Wazungu au Wahindi. Mateso haya yaliyoapata yaliwafanya kuhamishia hasira kwa raia wa kawaida;

(d) Kazi za Jeshi la Polisi zilikuwa zaidi mijini. Hii ilitokana na kwamba katika maeneo ya mijini ndiko kulikuwa fupi mora kwa mara. Maeneo ya vijijini walipelekwa polisi pale tu lilipotokea fujo. Baada ya kuzuka fujo, polisi hao walirudi maeneo ya mjini. Mjini ndiko kulikuwa chimbuko la fujo zote na za mara kwa mara; na

(e) Vituo vidogo vya polisi vilianzishwa mashambani. Mashamba ya Wazungu yaliindwa dhidi ya Watanganyika. Katika baadhi ya maeneo, wanawake waliharibiwa mazao katika mashamba ya wakoloni. Polisi walifokewa jirani na maeneo hayo ili kutoa ulinzi na kususia matendo ya kihalifu.

Magereza

Gereza ni eneo maalumu ambapo wahalifu huwekwa kwa muda mahsusi. Lengo la kuwazuia mhalifu ni kumfanya aendelee kutenda uhalifu na ajirekebishe na kurudi kuwa raia mwema. Mahali ambapo mhalifu huzuiliwa huitwa jela na mamlaka inayosimamia jela ni magereza. Mtu anayesikilizwa jela huitwa mfungwa. Wafungwa wakati wa ukoloni waliyafanya kazi za msingi na kufanyishwa kazi kama sehemu ya adhabu. Kielelezo namba 12 kinaonesha jinsi wafungwa walivyofanyishwa kazi katika mashamba ya mazao mbalimbali.

Idara ya magereza, idara ya mahakama na polisi zilifanya kazi kwa ukaribu. Mahakama ilitoa uamuzi kuhusu makosa ya mhalifu. Baada ya watuhumiwa kupatikana na hatia, walipelekwa gerezani. Idara hii ya magereza ilianzishwa rasmi tarehe 02 Agosti 1931. Lengo kuu la kuanzishwa kwa huduma ya magereza ilikuwa kuhakikisha ulinzi na usalama wa jamii na mali za wakoloni. Katika kipindi hiki, kulikuwa mgawanyo wa jeshi la polisi na idara ya magereza. Baada ya kuanzishwa kwake, idara ya magereza iliendelea kufanya kazi yake kwa ukaribu na vyombo vingine vya ulinzi na usalama.

Jeshi

Lengo la jeshi wakati wa ukoloni lilikuwa kulinda serikali ya kikoloni isimamiwe na watu wa himaya zingine, hivyo kudumisha unyonyaji wa rasilimali zilizokuwapo. Jeshi la kikoloni linaweza kuelekezwa katika hatua mbili. Hatua ya mwanzo ilikuwa wakati wa ukoloni wa Wajerumani. Katika kipindi hiki, majeshi ya kikoloni yalipambana na majeshi ya jamii za wenyeji. Wavamizi ilibidi watumie nguvu zaidi ili kuingiza ukoloni. Hatua ya pili ya jeshi la kikoloni ilikuwa baada ya kufanikiwa kuziteka himaya za Kiafrika. Madaraka yote ya majeshi ya asili yaliondolewa na madaraka ya jeshi la kikoloni yalianza rasmi. Wakati wa ukoloni wa Wajerumani, kuna Waafrika ambao waliandikishwa jeshini ili kupata mafunzo ya kivita katika kazi zao za kiusalama. Ikatumbukwa kwamba, uamuzi wa kikoloni wa Wajerumani ulipinga sana. Hivyo, kazi ya kwanza ilikuwa kuanzisha vituo vya kijeshi katika maeneo yaliyokuwa na upinzani mkubwa.

Kazi ya kufanya namba 12

Umepewa nafasi ya kuwa mgeni siku ya kumbukizi ya mashujaa wa Tanzania, andaa hotuba utakayosoma siku hiyo