Sura Ya 02 : Mifumo ya ulinzi na usalama wa Taifa

Dhana ya ulinzi na usalama wa Taifa

Ulinzi na usalama wa Taifa ni msingi muhimu wa ustawi wa taifa, kwani bila uhakika wa ulinzi na usalama, maendeleo endelevu hayawezi kupatikana. Ulinzi wa Taifa unahusisha jitihada mahsusi za kulinda uhuru, mipaka na maslahi ya nchi dhidi ya vitisho mbalimbali, vikiwamo vya kijeshi, kiuhalifu, kimazingira na kisiasa, ambavyo vinaweza kutoka ndani au nje ya nchi. Shughuli za ulinzi hujikita zaidi katika kuzuia mashambulizi ya kijeshi, kama vile vita au uvamizi.

Kwa upande mwingine, usalama unahusu zaidi shughuli za ndani zinazolenga kulinda raia, mali zao, amani ya kitaifa na uhuru wa taasisi za serikali. Katika muktadha wa Tanzania, mfumo wa usalama unajumuisha vyombo mbalimbali vya kitaifa, kama vile Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ), Idara ya Usalama wa Taifa Tanzania Intelligence and Security Service – TISS, Jeshi la Polisi, Magereza, Uhamiaji na Jeshi la Kujenga Taifa (JKT).

Aidha, mfumo wa ulinzi na usalama unahusisha pia maeneo ya sera na utekelezaji, yakiwamo usalama wa kiuchumi, usimamizi wa rasilimali na nishati kama gesi na maji, usalama wa mazingira, usalama wa mtandao (cybersecurity), usalama wa jamii unaojumuisha huduma za afya, elimu na haki za binadamu, pamoja na usalama wa miundombinu muhimu kama barabara, viwanja vya ndege, madaraja, mawasiliano na umeme. Vilevile, mfumo huu unahusisha ushirikiano wa kimataifa na diplomasia kupitia mikataba ya kiusalama na mataifa mengine. Kwa ujumla, mfumo wa ulinzi na usalama wa Taifa ni wa ushirikiano, ambapo vyombo vyote husika hufanya kazi kwa pamoja kwa ufanisi ili kulinda maslahi ya taifa na ustawi wa raia wake, huku vikizingatia mwongozo, kanuni, sheria na heshima ya haki za binadamu.

Umuhimu wa mifumo ya ulinzi na usalama nchini Tanzania

(a) Kulinda amani na utulivu wa taifa: Mifumo ya ulinzi na usalama husaidia kuzuia vurugu, uasi na mashambulizi ya kisiasa, hivyo kulinda utulivu wa ndani na kuimarisha amani ya taifa kwa ujumla.

(b) Kulinda raia na mali zao: Vyombo vya usalama, kama vile Jeshi la Polisi na vyombo vya kijeshi, hutoa ulinzi kwa wananchi na mali zao dhidi ya uhalifu, ugaidi, ujasusi na vitisho vingine, jambo linaloongeza kiwango cha usalama kwa raia.

(c) Kukuza maendeleo ya kiuchumi: Usalama wa taifa huwezesha kuwapo kwa mazingira bora ya uwekezaji na biashara. Pale ambapo raia na wawekezaji wanapokuwa na imani kuwa usalama ni thabiti, huvutiwa kuwekeza zaidi, hali inayochochea ukuaji wa uchumi.

(d) Kulinda rasilimali muhimu: Tanzania ina rasilimali muhimu kama gesi asilia, maji na madini. Mfumo wa usalama una wajibu wa kuhakikisha rasilimali hizi zinalindwa, zinatumika kwa manufaa ya taifa na hazitumiwi vibaya au kupotea kutokana na vitisho vya ndani au nje.

(e) Kushughulikia vitisho vya kiteknolojia: Katika zama za sasa, mashambulizi ya mtandao cyber-attacks ni tishio kubwa kwa usalama wa taifa. Mifumo ya ulinzi na usalama inapaswa kuimarisha uwezo wa kulinda taarifa, data na mawasiliano ya serikali na raia dhidi ya udukuzi na uharibifu wa kiteknolojia.

(f) Kuwa tayari kwa dharura na majanga: Usalama wa taifa unahitaji kuwapo kwa mifumo madhubuti ya kukabiliana na majanga ya asili, kama vile mafuriko, ukame na matetemeko ya ardhi, pamoja na vitisho vingine vya kimazingira. Hatua hizi ni muhimu katika kupunguza madhara kwa raia na miundombinu ya taifa.

(g) Ushirikiano wa kimataifa: Mifumo ya usalama huiwezesha Tanzania kushirikiana na mataifa mengine kupitia mikataba ya kiusalama, mazoezi ya kijeshi na mipango ya pamoja. Ushirikiano huu huimarisha ushawishi wa kimkakati wa taifa na kusaidia kuzuia vitisho vya kimataifa.

(h) Kuimarisha uaminifu wa raia kwa serikali: Pale ambapo vyombo vya ulinzi na usalama vinafanya kazi kwa ufanisi, uwazi na haki, raia hujenga imani kubwa kwa serikali. Hali hii ni muhimu kwa kudumisha utulivu wa kisiasa na kuongeza ushiriki wa wananchi katika maendeleo ya taifa.

(i) Kusaidia usimami wa sheria za kitaifa: Vyombo vya ulinzi na usalama husaidia serikali kutekeleza na kusimamia sheria na sera za kitaifa, ikiwamo kulinda Muungano, kuhifadhi uhuru wa taifa na kuimarisha mshikamano wa kitaifa, mambo ambayo ni msingi wa taifa imara.

Chimbuko la mifumo ya ulinzi na usalama wa Taifa

Mifumo ya ulinzi na usalama wa Taifa ina chimbuko na historia ndefu inayoanzia kipindi cha kabla ya ukoloni, ikaendelea wakati wa ukoloni, na kufuatiwa na mabadiliko makubwa baada ya uhuru. Ili kulielewa chimbuko hili kwa kina, ni muhimu kuchambua sababu na mabadiliko yaliyotokea katika vipindi hivyo vitatu: kabla ya ukoloni, wakati wa ukoloni na baada ya uhuru.

Ulinzi na usalama kabla ya ukoloni

Shughuli za ulinzi na usalama zilianza tangu kipindi cha kabla ya ukoloni. Katika kipindi hiki, jamii nyingi zilikuwa na mifumo ya ulinzi wa jadi iliyomhusisha kila mwanajamii. Ulinzi wa jadi ulikuwa msingi mkuu wa usalama wa jamii zote katika kipindi hicho. Silaha zilizotumika kulinda jamii zilijumuisha pinde, mikuki, mishale, panga na sime. Kila jamii ilikuwa na utaratibu wa kuwaandaa vijana wake kujifunza matumizi ya silaha za jadi, na baadaye vijana hao walipewa jukumu la kulinda jamii zao.

Wakati wa amani, vijana waliokuwa wakijihusisha na ulinzi waliendelea na shughuli zao za kawaida za kiuchumi na kijamii. Katika kipindi hiki cha kabla ya ukoloni, jukumu la ulinzi na usalama wa jamii lilikuwa likitekelezwa zaidi na wanaume, huku wanawake wakijihusisha zaidi na shughuli za uzalishaji mali na majukumu ya kifamilia.

Aidha, mifumo ya ulinzi na usalama kabla ya ukoloni ilihusisha ushirikiano wa koo na jamii mbalimbali katika kulinda maeneo yao. Baadhi ya jamii zilikuwa na mifumo imara ya ulinzi na usalama; kwa mfano, jamii ya Wangoni ilikuwa na wapiganaji wa kudumu waliobobea katika mbinu za kivita. Vilevile, jamii ya Wasukuma ilikuwa na utaratibu wa kuwaandaa wanajamii katika vikundi maalumu vya ulinzi na usalama. Kwa ujumla, katika jamii nyingi, mifumo ya ulinzi na usalama ilikuwa imara, ambapo karibu kila kijana wa kiume alikuwa sehemu ya ulinzi na usalama wa jamii yake.

Sababu kuu zilizochangia kuanzishwa kwa mifumo ya ulinzi na usalama ni pamoja na:

1. Ulinzi dhidi ya maadui kutoka jamii nyingine;
2. Ulinzi dhidi ya makundi yaliyokuwa yakiteka watu kwa ajili ya biashara ya watumwa; na
3. Ulinzi wa rasilimali muhimu, kama vile mifugo, ardhi na vyanzo vya maji.

Mfano wa jamii za Kitanzania zilizokuwa na mifumo ya jadi ya ulinzi ni ule wa Mtemi Mirambo, aliyedhibiti njia za biashara kutoka ukanda wa Maziwa Makuu na magharibi mwa Tanzania kuelekea pwani. Kupitia udhibiti wa biashara hiyo, alipata kodi na silaha za moto, jambo lililoimarisha uwezo wake wa kijeshi. Kielelezo 2.1 kinamwonesha Mtemi Mirambo, aliyekuwa mahiri katika mbinu za kivita na aliyewatumia wapiganaji wa kukodi, maarufu kama rugaruga, ambao wengi wao walikuwa wapiganaji hodari kutoka jamii ya Wangoni.

Vilevile, Mtemi Isike wa Unyanyembe (Tabora) alikuwa mjuzi wa mbinu za kivita na alisaidiwa na vijana wapiganaji waliokuwa mahiri. Kutokana na umahiri huo, aliweza kupambana na jeshi la Wajerumani mwanzoni mwa mwongo wa mwisho wa karne ya 19. Kadhalika, katika Uhehe, wapiganaji wa Mkwawa walipambana kwa ujasiri mkubwa dhidi ya Wajerumani katika mwongo wa mwisho wa karne hiyo. Viongozi wengine wa Kitanzania waliopigana dhidi ya Wajerumani kupinga ukoloni ni pamoja na Abushiri ibn Salim al-Harthi, aliyeongoza harakati za upinzani kati ya mwaka 1888 na 1889, Mangi Sina wa Kibosho, pamoja na Kinjeketile Ngwale aliyeongoza Vita vya Majimaji kati ya mwaka 1905 na 1907. Katika mapambano haya, askari wa jadi walitumika kwa kiasi kikubwa na walitegemea zaidi silaha za jadi katika kupambana na maadui zao. Kielelezo 2.2. kinawaonesha askari wa jadi wakiwa na zana mbalimbali za ulinzi.

Ulinzi na usalama wakati wa ukoloni

Ujio wa utawala wa Kijerumani uliambatana na kuanzishwa kwa vyombo vya ulinzi na usalama vya kikoloni. *Schutztruppe* lilikuwa jina rasmi la jeshi la kikoloni la Ujerumani katika eneo la Afrika ya Mashariki ya Wajerumani (*German East Africa*). Utawala huo ulianza rasmi mwaka 1885 baada ya Mkutano wa Berlin kuidhinisha madai ya Carl Peters kwa niaba ya Kampuni ya Kijerumani ya Afrika ya Mashariki. Awali, Kansela Otto von Bismarck hakuwa na mpango wa kuunda jeshi la serikali, bali alitegemea makampuni ya biashara yaliyopewa hati ya kikoloni kugharamia na kuendesha shughuli za ulinzi na usalama. Hata hivyo, kuongezeka kwa upinzani kutoka kwa jamii za Kitanzania katika miaka ya 1888–1889 kulimlazimisha Bismarck kuidhinisha uundwaji wa kikosi cha kijeshi cha kudumu cha kikoloni.

Vilevile, Wajerumani waliunda *Polizeitruppe* (polisi wa kikoloni) katika Afrika ya Mashariki ya Wajerumani. Askari wengi katika vyombo hivi walikuwa Waafrika waliotumika kufanya doria na kukandamiza upinzani wa jamii za Kiafrika. Jamii zilizotoa idadi kubwa ya askari ni pamoja na Wanyamwezi, Waswahili na Wamanyaema. Aidha, Wanubi kutoka Sudani na Washangaan kutoka Inhambane (Msumbiji) walijumuishwa katika vikosi vya mwanzo vilivyoanzishwa na serikali ya Kijerumani. Katika kipindi cha utawala wa Waingereza (1919–1961), Tanganyika ilikuwa makao ya vikosi vya *King's African Rifles* (KAR), ambavyo vilikuwa mhimili mkuu wa ulinzi hadi wakati wa uhuru. Baada ya ushindi wa Waingereza katika Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia mwaka 1916 na kupokea hati ya udhamini (*mandate*) mwaka 1919, Waingereza walianza kuajiri na kuunda vikosi vya KAR ndani ya Tanganyika. Wakati wa upanuzi wa KAR mwaka 1917, baadhi ya askari wa zamani wa Kijerumani (*Schutztruppe*) walijiunga na jeshi hilo.

Kupitia Tangazo la Mei 1919 la kuanzishwa kwa Idara ya Polisi na Magereza (*Police and Prisons Proclamation of May 1919*), Jeshi la Polisi na Huduma ya Magereza ya Tanganyika zilianzishwa rasmi mwezi Agosti 1919 (*Tanganyika Police Force and Prisons Service*). Hatua hii iliweka misingi wa kuwapo kwa polisi wa kiraia, tofauti na jeshi, pamoja na huduma ya magereza kama taasisi za udhibiti wa sheria. Aidha, utawala wa kikoloni ulianzisha mfumo wa sheria kupitia *Tanganyika Order in Council* ya mwaka 1920, uliyoingiza Sheria ya Kiingereza (*Common Law*) kama msingi wa mfumo wa sheria wa Tanganyika. Mwaka 1930, ilitungwa Sheria ya Kanuni ya Adhabu ya Tanganyika (*Tanganyika Penal Code*) kama msimbo mkuu wa makosa ya jinai na adhabu zake. Tarehe 25 Agosti 1931, Huduma ya Magereza ilitenganishwa na Jeshi la Polisi na kufanywa idara kamili ya serikali. Hatimaye, mwaka 1933, kulifanyika marekebisho ya Sheria ya Magereza (*Prisons Ordinance*) yaliyodumisha muundo huo na kuimarisha misingi ya kisheria na kiutawala.

Uundwaji wa mifumo ya ulinzi na usalama wakati wa ukoloni ulitokana na sababu mbalimbali. Kwanza, serikali za kikoloni ziliunda vyombo hivyo ili kukandamiza upinzani wa wenyeji, kama ilivyodhihirika katika Vita vya Majimaji vya mwaka 1905–1907. Pili, vyombo hivyo vililenga kulinda maslahi ya kiuchumi ya wakoloni, yakiwamo mashamba makubwa, reli na makazi ya walowezi. Tatu, vilitumika kuhakikisha upatikanaji wa askari wa kushiriki katika Vita vya Dunia, hususan kupitia askari wa Kiafrika wa KAR. Nne, mifumo hiyo ilitumika kudhibiti jamii na kuhakikisha utekelezaji wa sheria na maagizo ya kikoloni, hasa kupitia polisi na magereza kama vyombo vya nidhamu na udhibiti wa kijamii.

Mfumo wa ulinzi na usalama baada ya uhuru

Baada ya Tanganyika kupata uhuru tarehe 9 Desemba 1961, ilirithi Jeshi la Tanganyika Rifles (TR) kutoka kwa utawala wa kikoloni wa Uingereza. Jeshi hili lilikuwa muendelezo wa Jeshi la King's African Rifles (KAR), na licha ya kubadilishwa jina mwaka 1962, falsafa, muundo na uongozi wake uliendelea kubeba sura ya kikoloni. *Tanganyika Rifles* ilikuwa na rejimenti moja yenye vikosi viwili: Kikosi cha Kwanza kilichokuwa Dar es Salaam (Lugalo) na Kikosi cha Pili kilichokuwa Tabora. Vikosi vyote viwili viliongozwa na makamanda Wazungu, isipokuwa kombania moja tu iliyokuwa chini ya uongozi wa Mwafrika.

Mwaka 1963, sehemu ya Kikosi cha Tabora ilitumwa kuanzisha kambi ya jeshi Nachingwea. Hatua hii ilifanyika katika kipindi ambacho pia kulishuhudiwa kuanzishwa kwa Jeshi la Ukombozi la Zanzibar tarehe 12 Januari 1964, mara baada ya Mapinduzi ya Zanzibar. Uasi wa Tanganyika Rifles ulizuka tarehe 20 Januari 1964, ukianzia Dar es Salaam kabla ya kusambaa hadi Tabora na Nachingwea. Sababu kuu za uasi huo zilihusisha malalamiko ya wanajeshi Waafrika kuhusu kuendelea kuwapo kwa uongozi wa Wazungu, tofauti kubwa za mishahara kati ya askari Waafrika na Wazungu, pamoja na madai kwamba jeshi lilipaswa kuongozwa na wazalendo baada ya uhuru. Uasi huo uliakisi athari za mifumo ya kikoloni iliyorithiwa na upendeleo uliowagawa Waafrika na Wazungu. Hali ilizidi kuwa tete wakati Tanganyika na Zanzibar zilipokuwa katika mchakato wa kuunganisha majeshi yao kufuatia Mapinduzi ya Zanzibar ya mwaka 1964.

Kutokana na kuzorota kwa hali ya usalama, Serikali ya Tanganyika iliomba msaada wa Uingereza. Jeshi la Wanamaji la Uingereza lilitumwa nchini na kufanikiwa kuzima uasi kwa kuwanyang'anya silaha wanajeshi walioasi. Baada ya kurejesha utulivu, wanajeshi wa Uingereza waliendelea kulinda usalama nchini hadi Mei 1964. Baadaye, serikali ilialika Jeshi la Nigeria kutoa mafunzo na kusaidia katika uundaji wa jeshi jipya. Mara baada ya wanajeshi wa Nigeria kuwasili, vikosi vya Uingereza viliondoka, na hatua hiyo ikawa mwanzo wa kurejesha udhibiti wa ndani katika masuala ya ulinzi wa taifa. Katika mazingira haya ya mpito, Tanganyika na Zanzibar ziliungana na kuunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania mwaka 1964, Tarehe 1 Septemba 1964, Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ) lilianzishwa kama muungano wa Tanganyika Military Force na Jeshi la Ukombozi la Zanzibar. Jeshi la Ukombozi la Zanzibar lilikuwa limeanzishwa mara baada ya Mapinduzi ya tarehe 12 Januari 1964, wakati Waafrika walio wengi, kupitia Chama cha Afro-Shirazi (ASP), walipovunja utawala wa Sultani na kuchukua madaraka.

Baada ya mapinduzi kukamilika, Jeshi la Ukombozi la Zanzibar liliundwa kwa lengo la kulinda mafanikio ya mapinduzi na kuwezesha serikali mpya kudhibiti usalama wa visiwa hivyo. Kwa ujumla, jeshi jipya la Muungano liliundwa kwa misingi ya uzalendo, uadilifu na nidhamu, likiwa na lengo la kuondoa athari za mifumo ya kikoloni iliyokuwa imedhoofisha usawa, uwajibikaji na uaminifu katika taasisi za ulinzi na usalama.

Mabadiliko ya mifumo ya ulinzi na usalama baada ya uhuru

Wakati Tanganyika ilipopata uhuru tarehe 9 Desemba 1961, mifumo ya ulinzi na usalama ilikuwa bado imeathiriwa kwa kiasi kikubwa na urithi wa kikoloni, ambapo vyombo kama Polisi na Magereza vilikuwa vimeundwa zaidi kulinda maslahi ya wakoloni. Baada ya uhuru, serikali iliona umuhimu wa kufanya mageuzi katika mifumo hiyo ili iendane na mahitaji ya taifa huru. Hivyo, ilianzisha na kuimarisha vyombo vipya vya ulinzi na usalama, kama vile Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ), Jeshi la Kujenga Taifa (JKT), Jeshi la Mgambo, Magereza na Idara ya Usalama wa Taifa, kwa lengo la kulinda mipaka ya nchi, kudumisha amani, na kuimarisha umoja wa kitaifa.

Mabadiliko ya Jeshi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ)

Jeshi hili lilianzishwa rasmi tarehe 1 Septemba 1964 kwa kuunganisha Jeshi la Ukombozi la Zanzibar na Tanganyika Military Forces. Aidha, vijana kutoka Umoja wa Vijana wa vyama vya TANU na ASP, pamoja na Jeshi la Kujenga Taifa (JKT), waliandikishwa na kuunganishwa katika jeshi hilo. Mkuu wa kwanza wa Majeshi ya Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ) alikuwa Jenerali Mirisho Hagai Sarakikya, aliyepandishwa cheo kutoka Kapteni hadi kuwa Mkuu wa Majeshi. Kielelezo 2.3 kinamwonesha Mkuu wa kwanza wa JWTZ, Jenerali Mirisho Hagai Sarakikya.

Mabadiliko mbalimbali ya kimfumo na kimuundo yalifanyika ili kulifanya jeshi liendane na mahitaji na malengo ya Watanzania baada ya uhuru. Hatua hizo zililenga kuondoa athari za mfumo wa kikoloni uliokuwa umetawala katika muundo wa Jeshi la Tanganyika Rifles. Baada ya uasi wa mwaka 1964, jeshi lilisitishwa mara moja. Viongozi wote waliohusika katika uasi huo walifukuzwa kazi, huku baadhi yao wakikabiliwa na mashtaka ya uhaini. Maafisa na askari ambao hawakuhusika na uasi waliendelea kubaki jeshini, na jina la jeshi likabadilishwa kutoka Tanganyika Rifles kuwa Tanganyika Military Force. Hata hivyo, jina hilo lilitumika kwa muda mfupi kabla ya kuundwa kwa Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ). Uundwaji wa JWTZ uliambatana na mabadiliko mbalimbali, yakiwamo yafuatayo:

Uandikishaji wa askari wazalendo: Tofauti na mfumo wa kikoloni uliotumia vigezo vya urefu na afya pekee katika kuandikisha askari, JWTZ lilizingatia zaidi uzalendo na uaminifu kwa taifa kama vigezo vikuu. Vijana waliokuwa wanachama wa TANU walipewa kipaumbele katika uandikishaji kwa kuwa chama hicho kilikuwa na mtandao mpana nchini na kilitambulika kwa misingi yake ya kizalendo. Baada ya kuanzishwa, JWTZ lilikuwa kwa kasi kutoka kuwa na vikosi vitatu vya jeshi la ardhini hadi kuwa jeshi kamili lenye brigedi na divisheni zilizosambaa nchi nzima. Mwaka 1966, JWTZ lilianzisha vikosi vya mizinga.

Aidha, shule na vyuo mbalimbali vya kijeshi vilianzishwa kwa lengo la kutoa mafunzo na kuendeleza utaalamu wa kijeshi, sambamba na kujenga moyo wa uzalendo kwa wanajeshi. Mafunzo ya awali yaliweka mkazo mkubwa katika siasa na itikadi ya taifa, ambapo muda maalumu ulitengwa kwa ajili ya kujifunza sera za chama, nafasi ya JWTZ katika serikali, na wajibu wake katika jamii.

Mafunzo na uandikishaji wa askari: Ili kuandaa askari shupavu na wazalendo, mafunzo ya awali yalifanyika katika kambi mbalimbali nchini. Mafunzo ya kwanza ya askari wa jeshi jipya yalianza rasmi katika Kambi ya Mgulani tarehe 3 Machi 1964 na kukamilika tarehe 1 Septemba mwaka huo huo. Askari wapatao 1,000 waliapishwa mbele ya Amiri Jeshi Mkuu na Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mwalimu Julius Kambarage Nyerere. Katika sherehe hizo, Rais wa Zanzibar, Sheikh Abeid Amani Karume, aliyekuwa Makamu wa Rais wa Kwanza wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, naye alihudhuria. Askari hao walihitimisha mafunzo yao ya awali na kuingizwa rasmi katika JWTZ.

Uimarishaji wa jeshi na mafunzo nje ya nchi: Juhudi za kuliimarisha jeshi jipya zilianza mara moja ili kulijengea taifa jeshi imara na la kitaifa. Maafisa wa jeshi walitumwa kupata mafunzo katika nchi rafiki, zikiwamo Canada, Uingereza, Israeli, India, China na Pakistani. Kutokana na hitaji kubwa la kuwa na maafisa na askari wenye ujuzi wa juu, serikali ililazimika kupeleka askari wengi nje ya nchi kwa mafunzo ya uafisa, licha ya gharama kubwa zilizohusika. Ikumbukwe kuwa kabla na hata baada ya uhuru, Tanganyika ilikuwa na fursa ya kupeleka afisa mmoja tu kwa mwaka kwenda Uingereza kwa mafunzo, jambo ambalo lingechukua takribani miaka hamsini kupata maafisa hamsini. Ili kuharakisha mchakato huo, TANU ilitumia mbinu mbadala kwa kupeleka vijana 15 wa chama hicho kupata mafunzo ya uafisa nchini Israeli mwaka 1963.

Mabadiliko ya majina ya kambi za jeshi: Baada ya kuanzishwa kwa JWTZ, jeshi liliendelea kutumia vikosi vitatu vya askari wa miguu, lakini majina ya kambi yalibadilishwa ili kuipa taswira ya taifa huru. Kambi zilizokuwa na majina ya kigeni zilipewa majina ya kizalendo. Kwa mfano, Kambi ya Lugalo ilibadilishwa kutoka *Colito Barracks* kwa heshima ya Mtwa Mkwawa wa Wahehe (Iringa), aliyepambana vikali dhidi ya Wajerumani katika eneo la Lugalo. Aidha, Kambi ya Kalewa iliyopo Tabora ilipewa jina la Mtemi Mirambo, ili kumuenzi kwa ujasiri wake katika kupinga uvamizi wa wafanyabiashara wa Kiarabu katika maeneo yake.

Kuanzishwa kwa Jeshi la Kujenga Taifa (JKT)

Kuanzishwa kwa Jeshi la Kujenga Taifa (JKT) kulitokana na mawazo ya Umoja wa Vijana wa Chama cha TANU (*TANU Youth League*), yaliyowasilishwa wakati wa Mkutano Mkuu wa chama uliofanyika Tabora tarehe 25 Agosti 1962. Baadaye, tarehe 19 Aprili 1963, Baraza la Mawaziri la Tanganyika, chini ya uongozi wa Rais wa Jamhuri ya Tanganyika, Mwalimu Julius Kambarage Nyerere, lilipitisha azimio la Umoja wa Vijana wa TANU na kuamua kwa kauli moja kuanzishwa kwa JKT. Hatimaye, tarehe 10 Julai 1963, JKT lilianza rasmi, na hivyo kutangazwa kuwa ndilo tarehe rasmi ya kuasisiwa kwake. Kisheria, JKT lilianzishwa kupitia Sheria ya Jeshi la Kujenga Taifa (*National Service Act*), Namba 16 ya mwaka 1964.

Katika uzinduzi wa JKT, Mwalimu Nyerere alisisitiza kuwa umuhimu wa jeshi hilo unatokana na haja ya taifa kuwa na vijana walioko tayari kuitikia wito wa kulitumikia taifa lao kwa jukumu lolote watakalohitajika. Tangu kuanzishwa kwake, JKT lilianza kuandikisha vijana wa kujitolea waliokuwa na elimu ya darasa la saba. Hata hivyo, kufikia mwaka 1966, sheria ilirekebishwa ili kuruhusu uandikishaji wa vijana wenye elimu ya juu zaidi, kuanzia kidato cha nne na kuendelea, kwa mujibu wa mahitaji ya taifa. Moja ya malengo muhimu ya kuanzishwa kwa JKT ilikuwa ni kuondoa aina zote za ubaguzi katika jamii ya Watanzania, hali iliyokuwa imesababishwa na sera ya kikoloni ya "Gawa Uwatawale" (*Divide and Rule*). Sera hiyo ilichochea migawanyiko ya kikabila, kidini, kirangi na kitabaka kwa misingi ya kipato. Ili taifa huru la Tanganyika liweze kufikia maendeleo ya kweli, lilihitaji wananchi wake kushirikiana, kupendana, kuheshimiana, kusaidiana na kudumisha umoja wa kitaifa. Jukumu kuu la JKT lilikuwa ni kuwaelimisha na kuwaandaa vijana wa Kitanzania kuwa wazalendo, waadilifu, wenye nidhamu na raia wema wanaopenda kulitumikia na kulinda taifa lao. JKT lilitoa fursa kwa vijana kujifunza kwa vitendo umuhimu wa kazi na kujitolea kwa taifa bila kutegemea ujira. Kupitia mafunzo na malezi hayo, vijana walijengewa misingi ya kujitegemea, uwajibikaji na uzalendo.

Mnamo mwaka 1966, JKT lilipewa jukumu la kutoa mafunzo ya lazima ya kijeshi kwa vijana wote wa Kitanzania, hususan wale waliokuwa wakihitimu masomo ya kidato cha sita, vyuo vya kati na vyuo vya elimu ya juu. Ili kutekeleza jukumu hilo kwa ufanisi, JKT lilifungua kambi tatu za awali ambazo ni Mgulani (Dar es Salaam), Ruvu (Pwani) na Mafinga (Iringa). Aidha, JKT liliendelea kuwa na lengo la kukuza malezi yenye tija, kujenga moyo wa uzalendo na kuimarisha uwezo wa vijana kujitegemea. JKT limekuwa na nafasi muhimu katika malezi ya vijana kama taasisi ya kitaifa inayofanya kazi kama "familia ya pili," ambapo vijana huunganishwa bila kujali kabila, rangi, dini, kiwango cha elimu, jinsia au ulemavu, kwa lengo la kujenga udugu, mshikamano na umoja wa kitaifa.

Kuanzishwa kwa Jeshi la Mgambo

Jeshi la Mgambo liliundwa baada ya uasi wa Tanganyika Rifles wa mwaka 1964 na kuanzishwa kwa Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ), kama sehemu ya mkakati wa ulinzi shirikishi unaowahusisha wananchi. Serikali iliona umuhimu wa kuwashirikisha raia katika ulinzi wa taifa changa, ambalo wakati huo lilikuwa na jeshi dogo. Kwa muktadha huo, Jeshi la Mgambo lilipewa jukumu la kuwa nguvu ya akiba ya JWTZ na kuwa kiungo kati ya jeshi la kitaifa na wananchi. Kuanzishwa kwa Jeshi la Mgambo kulichochewa na changamoto kadhaa. Kwanza, uasi wa jeshi wa mwaka 1964 ulidhihirisha udhaifu wa jeshi dogo lililorithiwa kutoka kwa wakoloni. Pili, kulikuwapo uhitaji mkubwa wa kulinda mipaka mirefu ya taifa, hali iliyokuwa vigumu kutekelezwa na JWTZ pekee. Tatu, sera za uzalendo za chama cha TANU zilihamasisha wananchi, hususan vijana, kushiriki moja kwa moja katika shughuli za ulinzi kupitia Jeshi la Mgambo na Jeshi la Kujenga Taifa (JKT).

Aidha, mazingira ya kimataifa ya wakati huo yalikuwa na vitisho vikubwa vya kiusalama. Uwepo wa utawala wa kikoloni na ubaguzi wa rangi katika nchi jirani, pamoja na uvamizi wa majeshi ya Wareno na makaburu, ulihatarisha usalama wa Tanzania. Hali hii ilikuwa nyeti zaidi kutokana na uwepo wa wapigania uhuru wa Msumbiji na Afrika Kusini waliokuwa wameweka kambi zao nchini Tanzania. Mara kadhaa, majeshi ya Wareno yaliwafuatilia wapigania uhuru hao hadi ndani ya mipaka ya Tanzania walipokuwa wakikimbia mashambulizi nchini Msumbiji. Kutokana na matukio hayo ya mara kwa mara, ilionekana kuwa vigumu kuitegemea JWTZ pekee katika kulinda mipaka ya nchi nzima, hivyo serikali ikaamua kuwashirikisha wananchi katika kulinda maeneo na vijiji vyao.

Kuanzishwa kwa Jeshi la Mgambo pia kulitokana na falsafa ya Rais Mwalimu Julius K. Nyerere ya kuwa na jeshi dogo la kitaalamu linaloungwa mkono na wananchi wengi kupitia Jeshi la Mgambo. Kifungu cha 21 cha Mwongozo ya Chama cha TANU kilisisitiza kuwa msingi wa ulinzi na usalama wa Tanzania ni wananchi wenyewe. Dhana hii ilieleweka kwa urahisi na Watanzania kwa kuwa haikuwa ngeni katika jamii zao. Katika jamii za jadi, kila mwanaume mwenye uwezo alitarajiwa pia kuwa mpiganaji wakati wa mahitaji ya ulinzi. Kisheria, Jeshi la Mgambo liliwekwa chini ya Wizara ya Ulinzi na JWTZ, huku uandikishaji wake ukifanyika kupitia ofisi za chama na serikali za mitaa. Wananchi waliandikishwa walipatiwa mafunzo ya muda mfupi kuhusu matumizi ya silaha ndogo, mbinu za ulinzi wa maeneo, nidhamu na uzalendo, ili kuwaandaa kushiriki katika kulinda taifa dhidi ya vitisho vya ndani na nje.

Jeshi la Mgambo liliundwa kama nguvu ya akiba ya JWTZ. Lilikusudiwa kusaidia katika nyakati za dharura, kushiriki katika ulinzi wa ndani, na kulinda mipaka ya taifa, sambamba na kuimarisha malezi ya kizalendo miongoni mwa wananchi. Kwa mujibu wa Sheria ya Kitaifa ya Ulinzi ya mwaka 1966, majukumu ya Jeshi la Mgambo ni pamoja na yafuatayo:

1. Kupata mafunzo na kushirikiana na viongozi wa umma katika kudumisha usalama, sheria na utulivu katika maeneo yao;
2. Kutoa msaada kwa mamlaka za kiraia wakati wa dharura za kitaifa;
3. Kufanya kazi kama akiba ya kujitolea ya vikosi rasmi vya ulinzi; na
4. Kulinda miundombinu na mitambo muhimu katika maeneo yao.

Malengo mengine ya kuanzishwa kwa Jeshi la Mgambo yalikuwa ni kujenga hali ya uwajibikaji wa pamoja katika jamii na kuwawezesha wananchi kushiriki kikamilifu katika ulinzi wa taifa. Kwa ujumla, uanzishaji wa Jeshi la Mgambo uliimarisha mkakati wa kuwa na jeshi dogo la kitaalamu la JWTZ linaloungwa mkono na wanamgambo wengi, na hivyo kuiwezesha jamii ya Kitanzania kujilinda kuanzia ngazi ya kijiji hadi taifa.

Jeshi la Magereza lilianzishwa wakati wa utawala wa kikoloni wa Waingereza mwaka 1931. Kabla ya hapo, Jeshi la Polisi lilikuwa likitekeleza pia majukumu ya magereza. Awali, Jeshi la Magereza lilijulikana kama Idara ya Jela na jukumu lake kuu lilikuwa ni kusimamia wafungwa na kuwalazimisha kufanya kazi ngumu bila kuzingatia maslahi yao au manufaa kwa taifa. Katika kipindi hicho, taasisi za magereza zilijengwa zaidi katika miji na wilaya kwa madhumuni ya kudhibiti upinzani dhidi ya ukoloni.

Baada ya kupata uhuru, kulifanyika mageuzi ya kisheria na kiutendaji yaliyolenga kubadilisha dhana na mtazamo wa magereza. Jeshi la Magereza lilianza kuendeshwa kwa kuzingatia haki za binadamu katika kuwahudumia wafungwa na watuhumiwa. Mageuzi hayo yaliendana na mahitaji ya taifa jipya, ambapo Jeshi la Magereza lilibadilishwa kuwa chombo muhimu cha ulinzi, usalama na maendeleo ya kijamii.

Kwanza, Jeshi la Magereza liliimarishwa ili kudumisha ulinzi na usalama wa taifa kwa kudhibiti wafungwa kwa nidhamu na utaratibu wa kijeshi, hivyo kulinda amani ndani ya magereza na kuzuia kuendelea kwa vitendo vya uhalifu katika jamii. Pili, lililenga kuimarisha nidhamu, uzalendo na uwajibikaji miongoni mwa wafungwa na askari, kwa kuunganisha mfumo wa magereza na vyombo vingine vya ulinzi na usalama wa taifa. Tatu, Jeshi la Magereza lilibadilishwa kuwa sehemu ya nguvu kazi ya taifa, kwa kushirikishwa katika shughuli za uzalishaji na utekelezaji wa miradi ya maendeleo, sambamba na vyombo vingine kama Jeshi la Kujenga Taifa (JKT) na Jeshi la Mgambo. Sheria ya Magereza ilitilia mkazo haki za msingi za binadamu, hali iliyowezesha kuanzishwa kwa shughuli za uzalishaji mali na mafunzo ya ufundi kwa wafungwa. Kupitia mpango huo, wafungwa waliwezeshwa kupata ujuzi na stadi zitakazowasaidia kujitegemea baada ya kumaliza vifungo vyao. Hivyo, Jeshi la Magereza lilianzisha vyuo vya ufundi katika mikoa ya Mbeya na Morogoro, ambavyo vilitoa mafunzo na vyeti vya ujuzi kwa wafungwa wenye vifungo vya muda mrefu.

Aidha, mfumo wa utoaji elimu kwa wafungwa uliimarishwa kwa kuanzisha elimu ya msingi kwa watu wazima, masomo ya jumla ya kitaaluma, pamoja na elimu ya shule za msingi kwa wafungwa waliokuwa wameacha shule wakiwa na umri mdogo. Sambamba na hayo, askari wa magereza walipewa mafunzo maalumu ili kuwajengea uwezo wa kufundisha wafungwa na kubadilisha mtazamo wa utoaji huduma kwa kuzingatia misingi ya haki za binadamu, marekebisho ya tabia na urekebishaji wa wahalifu.

Mabadiliko katika Jeshi la Polisi

Jeshi la Polisi nchini Tanganyika lilianza wakati wa utawala wa kikoloni wa Wajerumani, ambapo lilijulikana kama *Polizeitruppe*. Mwaka 1892, Wajerumani waliunda kikundi maalumu cha watu kilichotekeleza kazi za polisi kwa lengo la kurahisisha na kuimarisha shughuli za utawala wa kikoloni. Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Tanganyika iliwekwa chini ya utawala wa Waingereza. Tarehe 25 Agosti 1919, utawala wa Waingereza ulitangaza rasmi kuanzishwa kwa Jeshi la Polisi la Tanganyika kupitia Gazeti la Serikali namba 21-2583. Makao makuu ya jeshi hilo yaliwekwa Lushoto chini ya uongozi wa Meja S. T. Davis. Mwaka 1921, shule ya mafunzo ya polisi ilianzishwa mjini Morogoro, na mwaka 1925 kituo cha kwanza rasmi cha polisi kilifunguliwa Lupa Tingatinga katika eneo la machimbo ya dhahabu ya Chunya. Mwaka 1930, Makao Makuu ya Jeshi la Polisi yalihamishwa kutoka Lushoto kwenda Dar es Salaam.

Aidha, mwaka 1949 kikosi maalumu cha kutuliza ghasia kilianzishwa, ambacho kwa sasa kinajulikana kama *Field Force Unit* (FFU). Katika kipindi hicho, kulikuwapo hamasa kubwa ya kuajiri vijana wa Kiafrika, ambapo wahitimu wa shule za sekondari walichaguliwa kujiunga na Jeshi la Polisi na kupewa nafasi za ukaguzi chini ya uangalizi (*probation inspectors*). Mwaka 1952, kikosi cha mawasiliano ya simu bila waya (*Signal Branch*) kilianzishwa, na mwaka 1958 askari polisi wanawake walianza kujiunga na Jeshi la Polisi kwa idadi kubwa. Baada ya Tanganyika kupata uhuru mwaka 1961, Jeshi la Polisi lililoachwa na Waingereza lilibaki na muundo wa kikoloni na liliendelea kuongozwa na makamanda wa kigeni. Hatua ya kwanza ya mageuzi ilikuwa ni uafrikishaji wa uongozi, ambapo askari wazawa walianza kupandishwa vyeo na kushika nafasi za juu zilizokuwa zikishikiliwa na Wazungu. Sambamba na hilo, Jeshi la Polisi lilianza kubadilika kutoka kuwa chombo cha kulinda maslahi ya wakoloni na kudhibiti raia, na kuwa chombo cha kulinda amani, kusimamia sheria na kuhakikisha haki kwa wananchi wa taifa huru.

Serikali ya Mwalimu Julius K. Nyerere ilipanga majukumu ya Jeshi la Polisi ili yaendane na mwelekeo wa taifa jipya. Majukumu hayo yalijumuisha kudhibiti uhalifu wa ndani na kushirikiana na Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ) katika kulinda usalama wa taifa. Mwaka 1962, nafasi ya Kamishna Mzungu ilichukuliwa na Mwafrika, Elangwa Shaidi. Pamoja na uteuzi wake, maafisa kumi Waafrika waliteuliwa kushika nafasi za Wakuu wa Polisi wa Mikoa (*Regional Police Commanders* – RPC). Baada ya Muungano wa Tanganyika na Zanzibar mwaka 1964, Jeshi la Polisi lilifanywa kuwa la Muungano. Kutokana na hatua hiyo, Kamishna Elangwa Shaidi alipandishwa cheo na kuteuliwa kuwa Inspekta Jenerali wa Polisi (IGP), na hivyo kuwa Mkuu wa Jeshi la Polisi la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kama inavyoonesha katika kielelezo 2.3.

Aidha, Jeshi la Polisi liliendelea kukua na kuboreshwa zaidi kila wakati kulingana na mahitaji ya ulinzi na usalama wa raia na mali zao. Maboresho yaliyofanyika ni pamoja na kuwa na vyuo vya mafunzo ya upolisi Moshi, chuo cha Maafisa wa Polisi Kurasini, Dar es Salaam na kuongezeka kwa idara za polisi na vitengo.

Mabadiliko katika Idara ya Usalama wa Taifa

Usalama wa taifa ni mkusanyiko wa hatua na mikakati inayochukuliwa na serikali ili kujilinda dhidi ya vitisho vinavyoweza kuhatarisha utulivu, uhuru na maslahi ya taifa. Nchini Tanzania, jukumu hili hutekelezwa kwa kiasi kikubwa na Idara ya Usalama wa Taifa (Tanzania Intelligence and Security Service – TISS), ambayo ni chombo cha kijasusi na kimkakati chenye lengo la kulinda usalama wa taifa kupitia ukusanyaji, uchambuzi na usambazaji wa taarifa muhimu za kiusalama. Idara ya Usalama wa Taifa hufanya kazi kwa siri na kwa kuzingatia weledi wa hali ya juu ili kuhakikisha kuwa taarifa nyeti kuhusu vitisho vinavyoweza kujitokeza ndani na nje ya nchi zinapatikana kwa wakati, zinachambuliwa kwa ufanisi, na kufikishwa kwa mamlaka husika. Kikatiba, idara hii inawajibika moja kwa moja kwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ambaye ndiye Amiri Jeshi Mkuu na kiongozi mkuu wa vyombo vya ulinzi na usalama.

Kabla ya Tanzania kupata uhuru, shughuli za kijasusi zilikuwa chini ya utawala wa kikoloni wa Waingereza na ziliendeshwa na kitengo maalumu kilichojulikana kama *Special Branch*. Kitengo hiki kililenga kulinda maslahi ya wakoloni kwa kudhibiti harakati za kisiasa na vitendo vyote vilivyoonekana kuwa tishio kwa utawala wa kikoloni. Hivyo, mfumo wa kijasusi wa kipindi hicho haukulenga usalama wa raia, bali ulihudumia maslahi ya ukoloni na udhibiti wa jamii. Baada ya Tanganyika kupata uhuru mwaka 1961, serikali ilirithi mfumo huo wa kijasusi lakini ilifanya maboresho ya kimuundo na kiutendaji ili kuubadilisha na kuufanya kuwa taasisi ya kitaifa inayolenga kulinda usalama wa wananchi na taifa kwa ujumla. Aidha, Muungano wa Tanganyika na Zanzibar wa mwaka 1964 ulihitaji mfumo jumuishi wa ulinzi na usalama, hivyo shughuli za kijasusi ziliimarishwa zaidi ili kulinda Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na kuhakikisha amani, utulivu na mshikamano wa kitaifa.

Majukumu makuu ya Idara ya Usalama wa Taifa

Idara ya Usalama wa Taifa Tanzania, ina majukumu yafuatayo:

Ukusanyaji na uchambuzi wa taarifa za kiusalama: Mojawapo ya majukumu ya msingi ya Idara ya Usalama wa Taifa (TISS) ni kukusanya na kuchambua taarifa za kijasusi zenye maslahi kwa taifa kutoka vyanzo mbalimbali. Taarifa hizo hutumika kumshauri Rais na Serikali kuhusu hali ya usalama wa nchi na hatua stahiki za kuchukua.

Kulinda usalama wa taifa: Usalama wa taifa ni nguzo muhimu ya maendeleo ya kisiasa, kiuchumi na kijamii. Kwa msingi huo, Idara ya Usalama wa Taifa ina jukumu la kufuatilia, kutambua na kutoa ushauri wa kitaalamu kwa Serikali kuhusu vitendo vinavyoweza kuhatarisha amani na usalama wa nchi. Vitendo hivyo ni pamoja na ugaidi, uchochezi, hujuma, uhalifu wa kupangwa na upotoshaji wa taarifa wenye madhara kwa taifa. Aidha, idara hii huchangia kuimarisha ulinzi wa miundombinu muhimu ya kitaifa, ikiwemo bandari, viwanja vya ndege, mitambo na mabwawa ya kuzalisha umeme, maji, pamoja na mifumo ya mawasiliano.

Kulinda usalama wa nje ya nchi: Kwa kushirikiana na vyombo vya kimataifa na taasisi rafiki za kijasusi, TISS hufanya uchunguzi na uchambuzi wa vitisho vinavyotoka nje ya nchi. Vitisho hivyo ni pamoja na ujasusi wa mataifa mengine na shughuli za mitandao ya uhalifu wa kimataifa ambazo zinaweza kuhatarisha usalama wa Tanzania.

Kushirikiana na vyombo vingine vya ulinzi na usalama: Idara ya Usalama wa Taifa hufanya kazi kwa karibu na vyombo vingine vya ulinzi na usalama, kama vile Jeshi la Polisi, Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ), Jeshi la Zimamoto na Uokoaji, pamoja na vikosi vingine vya usalama. Ushirikiano huo huongeza uwezo wa taifa kukabiliana na mabadiliko ya vitisho vya kiusalama na kujenga mfumo imara na endelevu wa ulinzi na usalama wa taifa.

Kufanya upekuzi wa kiusalama (security vetting): TISS ina jukumu la kufanya upekuzi na uchunguzi wa kiusalama kwa watu mbalimbali, wakiwamo wale wanaoteuliwa au kupendekezwa kushika nyadhifa za umma, watu wanaohusika na taarifa nyeti au zilizoruhusiwa, pamoja na waombaji wa uraia wa Tanzania. Hatua hii husaidia kulinda maslahi ya taifa na kuzuia hatari zinazoweza kujitokeza.

Kutoa ulinzi binafsi: Idara ya Usalama wa Taifa pia ina jukumu la kutoa ulinzi binafsi kwa viongozi wakuu wa serikali kama ilivyobainishwa katika Sheria ya Usalama wa Taifa. Viongozi hao ni pamoja na wagombea wa urais wakati wa uchaguzi mkuu, pamoja na mtu mwingine yeyote atakayeteuliwa na Rais kwa kuzingatia ushauri wa Mkurugenzi Mkuu wa TISS.