Sura Ya 02 : Maendeleo ya fasihi ya Kiswahili kitaifa na kimataifa

Fasihi ya Kiswahili kabla na baada ya uhuru

Maendeleo ya fasihi ya Kiswahili kitaifa na kimataifa kabla ya uhuru

Kabla ya kupata uhuru, maendeleo ya fasihi ya Kiswahili katika eneo la Afrika Mashariki yaliathiriwa na wenyeji na wageni. Kabla ya kuja kwa wageni, wenyeji wa kila jamii walikuwa wanatekeleza matukio yaliyohusisha utendaji wa tamaduni mbalimbali za fasihi simulizi. Matukio hayo yalihusisha: kuimba, kutambika, kutumia semi na tamathali mbalimbali katika mazungumzo yao, kutamba hadithi, na kughani mashairi na tenzi. Hali hiyo iliyodumu kwa muda mrefu ilihifadhiwa sana na ujio wa wageni (hasa Waarabu, Wajerumani, na Waingereza) ambao walileta Uislamu na Ukristo. Kwa ujumla, utendaji wa fasihi simulizi ya Kiswahili katika kipindi hicho ulikuwa unafanyika zaidi ndani ya mipaka ya jamii. Hivyo, katika kipindi hicho, fasihi simulizi ya Kiswahili haikupata mawanda mapana kimataifa.

Kwa upande wa fasihi andishi ya Kiswahili, chimbuko na maendeleo yake katika jamii za Afrika Mashariki kunahusishwa na juhudi za awali za wageni. Hii ni kwa sababu fasihi andishi ya Kiswahili ilianza wakati jamii hizo zilipoanza kuweka amali zao kama vile historia na tamaduni katika maandishi. Hati za maandishi zililetwa na wageni waliotoka mabara ya Asia na Ulaya. Wageni hao ni Waarabu, Wazungu, Wajerumani, na Waingereza. Ujio wa hati hizo katika jamii za Waswahili ulienda sambamba na ujio wa elimu ya kigeni iliyovletwa na wageni hao. Hati ya Kiarabu ilianza kutumika kuandika Kiswahili tangu karne ya 9 (inaikisiwa miaka ya 800 BK). Maandiko ya kale ya Kiswahili, hasa tendi, tenzi na tarihi, yaliandikwa kwa hati hiyo. Mifano niUtendi wa Tambuka (Bwana Mwengo, 2019) na Utenzi wa Al-Inkishafi (Sayyid Abdallah bin Ali bin Nasir, 1800).

Kuanzia karne ya 19, hati ya Kirumi ilijengezwa na Wajerumani na Waingereza katika jamii za Waswahili. Hati hiyo ya Kirumi ilienezwa kupitia mfumo wa elimu. Hati hiyo imeendelea kutumika hadi hivi sasa; na ndiyo imekuwa hati inayotumiwa katika uandishi wa fasihi andishi ya Kiswahili. Hii inaamanisha kuwa, maendeleo ya fasihi andishi ya Kiswahili kabla ya uhuru yana uhusiano mkubwa na wageni hao. Inachezwa kwamba wageni hawa walipofika Pwani ya Afrika Mashariki kuanzia karne ya 16 walileta hati na elimu ya jinsi ya kuzitumia hati hizo. Ndiyo maana baadhi ya tenzi za zamani kama vile Fumo Liyongo zilikuwa hapo kabla ya hati za maandishi katika Kiswahili na ziliwekwa katika maandishi baadaye. Tenzi hizi zilitokana na nyimbo za wenyeji.

Pamoja na kuhusika kwa wageni katika shughuli mbalimbali zinazohusisha fasihi andishi ya Kiswahili, bado mawanda ya kazi hizo kabla ya uhuru yalikuwa ndani ya maeneo ya Waswahili. Kazi za fasihi andishi ya Kiswahili zilijusu na wandani ya kimataifa baada ya kuanza kufasiriwa kwa kutumia lugha mbalimbali. Japo kuwa lengo la kufasiri kazi hizo katika lugha mbalimbali lilikuwa kufundisha na kukuza lugha, kwa namna moja au nyingine, hali hiyo ilichangia kuzifikisha kazi hizo kwa wasomaji wa mataifa yaliyotokea. Mfano wa kazi zilizotandikwa au kutafsiriwa kwa lugha za mataifa yaliyotawala eneo la Afrika Mashariki ni: Swahili Tales as Told by the Natives of Zanzibar (1870) kilichotafsiriwa na Edward Steere na Prose and Poetry der Suaheli (1907) kilichoandikwa na Carl Velten.

Kadiri muda ulivyopenda, Waafrika walianza kuandika kazi za kinathari. Miongoni mwa kazi hizo ni Maisha ya Hemed bin Muhammed el Murjebi au Tippu Tip (Wilfred Whiteley, 1902) (Mhariri, 1950), Mwaka katika Mnyororo (Samweli Shoza, 1921), Tulivyoona na Tulivyofanya Uingereza (Martin Kayamba, 1932), Uhuru wa Watumwa (James Mbotela, 1934), na Habari za Wakilindi (Abdalla Hemed el Ajemi, 1972).

Riwaya nyingi za mwanzo zilifuata mkondo wa hekaya na ngano. Kimaudhui, riwaya nyingi ziliielezea mambo ya mila na desturi kama njia ya kutunza maadili. Baadhi ya riwaya hizi ziliathiriwa na fasihi ya Kiarabu kwa mfano: Kisa cha Mwna wa Mfalme Mohamed bin Suleiman (Akida Waziri, 1944) na Jeshuri katika Nyumba ya Sultani (David Diva, 1949). Aidha, riwaya zilizoandikwa na Waafrika zilihusu mila na desturi za jamii. Maandiko hayo pia yalihusu maadili mbalimbali na changamoto zilizohusu jamii ya wakati huo.

Vilevile, baadhi ya maandiko hayo yalisisitiza utu. Miongoni mwa kazi hizo niAdili na Nduguze (Shaaban Robert, 1952) na Kurwa na Doto (Mohamed Saleh Farsy, 1960). Kazi nyingine zilionesha madhara ya watawala wasio na utu. Miongoni mwa hizo niKufikirika (1951) na Kusadikika (1952) za Shaaban Robert. Hali kadhalika, kulikuwa na kazi mbalimbali za fasihi zilizoathiriwa na tamaduni za Kizungu, ingawa ziliandikwa na wazawa wa nchi za Afrika Mashariki. Kazi hizi zilikuwa na maudhui yanayohusu upelelezi na ujambazi wa kutumia silaha. Miongoni mwa kazi hizo ni riwaya ya Mzimu wa Watu wa Kale (Mohammed Said Abdulla, 1957). Pia, walikuwapo waandishi walioandika vitabu vya ushairi. Mifano ya waandishi hao ni: Seadan Kandoro (Mashairi ya Saadani, 1972), Mathias Mnyampala (Waadhi wa Ushairi, 1965), na Kaluta Amri Abedi (Sheria za Kutunga Mashairi na Diwani ya Amri, 1954). Hata hivyo, baadhi ya kazi za waandishi hawa zilichapishwa miaka ya mwanzo baada ya uhuru.

Maendeleo ya fasihi ya Kiswahili kitaifa na kimataifa baada ya uhuru

Fasihi ya Kiswahili ilipata mafanikio makubwa sana katika na kimataifa baada ya uhuru, ambapo waandishi wengi walijitokeza na kutumia Kiswahili kama nyenzo kuu ya kupaza sauti zao kuhusu masuala mbalimbali ya kijamii, kiuchumi, kisiasa, na kiutamaduni. Katika kipindi hiki, fasihi ya Kiswahili kitaifa na kimataifa iliendelea kupata sura mpya kulingana na mahitaji ya wakati huo. Kazi nyingi za fasihi zilikuwa za kushangilia uhuru. Pamoja na kushangilia uhuru, wanafasihi waliandika pia kazi za kusisitiza ukombozi wa wananchi. Mathalan, kutokana na mapinduzi ya tarehe 12 Januari 1964, Tanzania Visiwani kulibuka kazi za fasihi ambazo zilihusu ukombozi wa mnyonge. Baadhi ya kazi hizo niKasri ya Mwinyi Fuad (1978) na Kati (1979) za Shah Abdam Sharif; Nyota ya Rehema (Mohamed Suleiman Mohamed, 1978), Dunia Mti Mkavu (1980), Sikate Tamaa (1980), na Utengo (1980) za Said Ahmed Mohamed; na Utenzi wa Ukombozi wa Zanzibar (Muhammed Seif Khatib, 1978).

Mnamo mwaka 1967, yapata miaka sita baada ya uhuru, Azimio la Arusha lilitangazwa. Falsafa kuu ya Azimio la Arusha ilikuwa Ujamaa na Kujitegemea. Pamoja na mabadiliko mengine, fasihi andishi pia ilipata sura mpya. Fasihi ya kipindi hicho ililenga kutukuza maadili na amali zilizotokana na tamko la Azimio la Arusha. Kazi nyingi za fasihi za wakati huo zilisifu Azimio la Arusha. Miongoni mwazo ni: Madunda ya Azimio (Wah. Lucas Hornero, Tigiti Sengo, na Shaaban Ngole, 1980), Mashairi ya Miaka Kumi ya Azimio la Arusha (UKUTA, 1977), na Ngonjera za UKUTA (Mathias Mnyampala, 1970).

Kutokana na Azimio la Arusha kusisitiza vijiji vya ujamaa pamoja na shughuli za kilimo,baadhi ya kazi za fasihi andishi zilisawiri ubora wa maisha ya vijijini ikilinganishwa na yale ya mijini. Kazi zenye maudhui ya aina hiyo ni kama vile: Mtu ni Utu (George Mhina, 1971), Kijiji Chetu (Ngalimecha Ngahyoma, 1975), Ndoto ya Ndaraja (John Ngomoi, 1975), na Njozi za Usiku (William Seme, 1975), Shida (Ndyanao Balisidya, 1975), na Hatia (Penina Muhando, 1972). Pamoja na kuwapo kwa kazi zilizosifu Azimio la Arusha, zipo kazi nyingine ambazo zilikosoa na kuonesha kushindwa kwa Azimio la Arusha kutokana na sababu mbalimbali, ikiwa ni pamoja na baadhi ya viongozi kushindwa kulielewa Azimio hilo; hivyo, kushindwa kusimamia utekelezaji wake. Miongoni mwa kazi hizo ni: Njia Iliyopotea (Claude Mung'ong'o, 1979) na Lina Ubani (Penina Muhando, 1984). Nyingine niDunia Uwanja wa Fujo (1978), Maya Waziri wa Maradhi (1978), Gamba la Nyoka (1978), na Kaputula la Marx (1999) za Euphrase Kezilahabi.

Katika miaka ya 1970 na 1980, lilibuka wimbi la riwaya na hadithi fupi zenye maudhui ya upelelezi na mapenzi. Waandishi wengi wa mkondo huu waliandika ili kuchuma fedha. Kazi zao ziliisisimua na kuvutia wasomaji. Kwa upande mwingine, baadhi ya kazi hizi zilitimiza masharti ya mfumo wa kibopari kwa sababu hazikujishughulisha na matatizo halisi ya watu wa kawaida. Hata pale zilipoyashughulikia, zilipotosha ukweli na uhalisi wake. Hali hii ilitokana na kazi hizo kutoa majibu ya mkato kama vile kutumia polisi, mahakama na jela. Pamoja na kuzuka kwa riwaya pendwa, wapo waandishi walioandika kazi zao kueleza hali halisi ya jamii. Mifano ya kazi hizo ni: Fungate ya Uhuru (Muhammed Seif Khatib, 1974), Raha Karaha (Theobald Mvungi, 1982), Chungu Tamu (Theobald Mvungi, 1985), na Kunga za Ushairi na Diwani Yetu (Mugyabuso Mulokozi na Kulikoyela Kahigi, 1979).

Mwishoni mwa miaka ya 1980, zilibuka riwaya za kimajaribio zilizolizuka au kutengua baadhi ya kaida za uandishi wa riwaya. Baadhi ya sifa za riwaya hizo ni kukosa msuko ulio dhahiri, simulizi kukosa mhusika mkuu aliye dhahiri, na matumizi ya mfumo wa wakati tofauti na iliyozoweleka. Mara nyingi, riwaya za aina hiyo huwa na maudhui yenye uchangamani mkubwa. Mifano ni riwaya za Nagona (1990) na Mzingile (1991) (Euphrase Kezilahabi), Babu Alipofufuka (Said Ahmed Mohamed, 2001), na Bin-Adamu (Kyallo Wamitila, 2002). Kwa ujumla, maendeleo ya fasihi yanaonekana kufuata mwelekeo wa mifumo ya maisha ya wakati ambao kazi husika zinaandikwa; na baadhi zimekwenda mbele ya wakati.

Umaarufu wa fasihi andishi ya Kiswahili haukuishia katika mipaka ya Afrika Mashariki pekee bali ulivuka na kusomwa maeneo mengine duniani kutokana na tafsiri. Fasihi andishi ya Kiswahili imefanikiwa kutafsiriwa katika lugha mbalimbali kama vile Kijerumani, Kichina, Kiingereza, Kiitaliano, Kijapani, Kiarabu na Kifaransa. Kutafsiriwa huko kumesaidia kuongeza idadi ya wapokezi (wasomaji na wahakiki) wa maudhui ya kazi za fasihi andishi ya Kiswahili. Mifano ya kazi za fasihi ya Kiswahili zilizotafsiriwa katika lugha nyingine ni: Tutarudi na Robo Zetu?ya Ben Mtobwa (iliyotafsiriwa katika lugha ya Kiingereza kama Zero Hour) na Aliyeonja Pepo ya Farouk Topan (iliyotafsiriwa katika lugha ya Kiingereza kama A Taste of Heaven). Pia, kazi mbalimbali za fasihi ya Kiswahili zimetafitiwa na wataalamu wa fasihi wa nchi za nje ya mataifa ya Waswahili.